Er werd gelachen, door elkaar gepraat, gestemd. De sfeer sloeg telkens om en er werd herhaaldelijk op tafels geslagen. Een vrouw riep dat we het grondrecht hadden te herdenken, een rabbijn vulde aan dat dit onze plicht was. Woede en opwinding wisselden elkaar af. Iemand riep door een megafoon dat de maat vol was en dat we gewoon Joods moesten kunnen zijn. ‘We laten ons niet meer onzichtbaar maken, we eisen de straat terug!’ Niemand sprak hem tegen, integendeel, er werd luid geklapt en gejoeld.

Toen werd besloten dat we zouden overgaan op plan twee.
Niemand vroeg nog wat plan één eigenlijk had opgeleverd. Of wat dat ook al weer inhield. Er moest actie komen.
Een man bood aan de geweren uit de Tweede Wereldoorlog van zolder te halen. Hij had ze geërfd van zijn opa. Meteen stond een vrouw op. ‘Die bewaren we voor plan drie!’ zei ze gedecideerd. De zaal joelde instemmend.

Achterin de zaal stak een vrouw haar hand op. Haar stem leek op die van Mona Keizer en ze liet zich ook niet intimideren door de luidruchtige mannen om haar heen. ‘We gaan gewoon herdenken! De enige oplossing die ik nu nog zie is dat we hetzelfde gaan doen als….’ Ze werd in de rede gevallen door de man naast haar die de handen om zijn mond had gezet en luid door de zaal tetterde ‘de etterbakken die alles verpesten!’
Geïrriteerd keek ze opzij en haalde diep adem om te antwoorden, maar ze werd overstemd door donderend applaus. Een paar Joden stormden naar buiten en haalden daar Israëlische vlaggen en spandoeken tevoorschijn. Enkele Christenen voor Israël liepen hen achterna om te helpen.

Even later had zich op straat een stoet van Joden en Christenen voor Israël gevormd. Ze droegen spandoeken met daarop teksten als ‘Van de straat tot aan het plein, wij willen ook zichtbaar zijn!’ en ‘Van de Maas tot aan de zee, spoel die palliestokers door de plee!’ Ergens achteraan stond een jonge man, stralend, met een bord ‘alleen in Israël ben je nog vrij gay, ga jij vanavond met mij mee?’

De stoet kwam in beweging, er bleken muzikanten onder het gezelschap te zijn. Er klonken allerlei instrumenten, iedereen blies zijn eigen deuntje of muziekstuk. Het werd een kakafonie van geluiden. De stemming was opperbest. Steeds meer mensen sloten zich bij ons aan, van allerlei gezindten en leeftijden. Al snel vroeg niemand zich nog af wie Joods was. Er verschenen overal borden met alleen het woord ‘vrijheid’, of ‘eindelijk’ en in de verte zag ik ‘nu of nooit meer’. Ineens liep ik niet meer achteraan.
Politieagenten liepen ontspannen mee om de demonstranten te beschermen.

Bij het station ging de stoet als vanzelf uiteen. De trommelaars maakten hun eigen show in de hoge stationshal. Niemand leek dat vreemd te vinden en het NS-personeel zorgde ervoor dat de trommelaars alle ruimte kregen. Toevallige passanten bleven geïnteresseerd kijken.

De overige stoet verplaatste zich naar het stadhuis en een afvaardiging werd ontvangen door de burgemeester. Ze kregen allemaal iets anders van de burgemeester te horen. ‘Herdenken is een grondrecht en iedereen die dit dwarsboomt krijgt met mij te maken’, was haar luide slotzin aan de hele groep.
Haar vurige woorden werden met gejuich van buiten begroet en toen ik me omdraaide zag ik pas hoe groot onze stoet inmiddels was.
We liepen verder.

Ik hoorde klezmermuziek overal vandaan komen en daarna werden Hebreeuwse liederen gezongen. Het Hatikva werd net in de bocht naar de Concertzaal ingezet en toeschouwers applaudisseerden. Daarna klonk het Wilhelmus en bijna iedereen zong dit uit volle borst mee.
Kinderen liepen ertussendoor alsof het de gewoonste zaak van de wereld was.
Met witte en blauwe krijtjes trokken ze lijnen door de straten waar we liepen.
Politici waren er ineens, ze liepen vooraan en even later weer achteraan. Ze hadden het druk met het maken van selfies.

Ineens stierf de muziek langzaam weg. De trommels zwegen, de mondharmonica’s verstomden en de spandoeken zakten langzaam omlaag.
In de menigte was eerst nog gemompel hoorbaar maar al snel werd het doodstil. Ik hoorde het klapperen van vlaggen tegen de masten. Een meeuw scheerde langs en hief een klagelijk geluid aan, een schorre kreet weerklonk langs de huizen.

Het was alsof het altijd zo was geweest.

Ik raakte in verwarring, voelde spanning opkomen en zweeg even voordat ik antwoordde. Ondertussen moest ik mijn aandacht bij het verkeer houden, bij de auto’s voor me. De woorden rolden echter als vanzelf uit mijn mond. Terwijl ik sprak merkte ik al dat ik mezelf aan het verdedigen en uitleggen was. ‘Mijn oma is verraden door iemand omdat ze weigerde een ster te dragen, ze wilde voor anderen niet als Joods herkenbaar zijn. We zijn in de familie nog steeds benieuwd wie haar heeft verraden. We weten het niet zeker maar hebben een vermoeden.’ Achteloos voegde ik er eraan toe dat de oorlog voor onze familie ingrijpend was. Mijn collega reageerde hier niet op en begon over de slechte weg.

Eenmaal thuis aangekomen vraag ik me af wat me in godsnaam had bezield dit antwoord te geven. Ik wilde hem dit helemaal niet vertellen.
Het drong toen ook tot me door dat ik zijn vraag niet had beantwoord. Integendeel, ik had iets van mezelf en mijn familiegeschiedenis blootgegeven wat ik zelden aan anderen vertel. Ik was altijd trots geweest op mijn oma, omdat ze het vertikte om een ster te dragen. Dat voelde als iets intiems en heel persoonlijks over mijn oma, die ik alleen van een vergeelde foto ken. En nu had ik dat opeens prijsgegeven omdat ik dacht mezelf te moeten verdedigen. Waarom had juist deze vraag mij zo uit mijn evenwicht gebracht? Waarom ging ik me verdedigen?
Toen realiseerde ik me dat ik sinds 7 oktober steeds vaker word aangesproken op mijn Joods zijn. En hij was bovendien een van de collega’s die enthousiast meeliep in de Rode Lijnen-demonstraties en druk appte met collega’s in de appgroep die ze hiervoor hadden opgericht. Hij behoorde tot de collega’s door wie ik mij toen verraden voelde.

Blijkbaar was het toch niet geheel toevallig dat ik zijn vraag over wantrouwen beantwoordde met een verhaal over verraad.

Mismoedig ging ik slapen.

De volgende dag probeerde ik passende antwoorden te bedenken die ik zou kunnen geven als mij zo’n vraag nog een keer gesteld zou worden.
In gedachten voerde ik het gesprek opnieuw, dit keer met een verbetenheid die ik beter niet kan hebben op zo’n moment suprême. ‘Waarom vraag je dit eigenlijk aan mij? Waarom verwacht je dat ik namens ‘de Joden’ antwoord geef?’
Ik was woedend.

Maar eigenlijk was dit allemaal te laat.

Voor 7 oktober wisten twee collega’s op mijn werk dat ik Joods ben. Enkele weken later wist opeens de hele instelling het. Mijn manager had dat, zonder mijn medeweten, in een overleg verteld. Dat hoorde ik een half jaar later.
En sindsdien is mijn Joods zijn steeds vaker een opmaat geworden voor een ongemakkelijk, vaak ontluisterend, gesprek. En daarbij komen dan ook bijna altijd karaktereigenschappen die specifiek bij Joden zouden horen: ‘wij’ zijn zo wantrouwend, ‘wij’ zouden beter moeten weten vanwege onze geschiedenis, onbegrijpelijk dat ‘wij’ oorlog voeren, ‘wij’ laten nooit het achterste van onze tong zien, doen moeilijk, zijn vreemd. Dat ik er écht niet Joods uit zie hoor ik het vaakst ongevraagd. Sinds 7 oktober lijkt alles gezegd te kunnen worden. En dit zijn nog maar de dingen die ik heb gehoord.

Het zit in kleine opmerkingen die ogenschijnlijk nergens over lijken te gaan, maar die toch steeds weer duidelijk maken dat ik in de ogen van de ander anders ben geworden dan zij. Joods ben je altijd, maar in de ogen van de ander word je ‘Jood’ gemaakt. Ik ben voor mijn collega’s steeds vaker de Joodse collega geworden. Niet zomaar een collega, maar een Jood.

Zo was er onlangs de opmerking van een collega, specifiek tegen mij, dat Joden vooral niet moesten denken dat zij ‘zo bijzonder’ waren vanwege wat er in de Tweede Wereldoorlog is gebeurd. Volgens haar hadden sommige vluchtelingen in Duitsland het tijdens de oorlog veel erger gehad. Zij hadden immers honger geleden. Ze had daar namelijk eens een documentaire over gezien. En ja, die Joden…. Ze hadden altijd ook zo veel problemen met intimiteit.
Ik bespaar u het vervolg van dit gesprek.

Onlangs stapte mijn manager de kamer in om mij uitvoerig te vertellen over zijn bezoek aan Bergen-Belsen in zijn vakantie. ‘Ik heb er altijd naar toe willen gaan en nu hebben we het gedaan! We waren namelijk toch in de buurt. Het was….aangrijpend.’ Een belevenis was dit voor hem geweest.
Pas toen hij weg was, nadat ik me onbehagelijk weer op mijn werk probeerde te richten, vroeg ik me af waarom juist ik dat van hem moest horen.

Nog steeds heb ik er zo ongelofelijk de pest over in dat ik mijn collega over mijn oma heb verteld.

Mijn collega vroeg mij naar wantrouwen bij Joden en of ik dat bij mezelf herkende.
En ik antwoordde met een verhaal over mijn oma die meer dan tachtig jaar geleden verraden is. Omdat ze weigerde een ster te dragen.

Ik drink rustig mijn latte en app ondertussen mijn buurman, die wordt net wakker. Werkloos zijn valt niet altijd mee.
Even later staat hij met verwarde haren voor mijn deur. We gaan op pad, onderweg komen we de eerste kameraden tegen. Je herkent ze meteen aan hun halskettingen en de blauw-witte vlaggetjes die ze op hun gezicht hebben geschminkt. A. draagt zoals altijd de vlag. Ze heeft hem helemaal om zich heen gewikkeld, een mooi gezicht. Ze staat dan ook op veel foto’s in de krant over onze acties. We wisselen de blauw-witte hesjes uit, geven elkaar een boks en lopen verder.

Bij de Appie haal ik de stickers uit mijn tas. Mijn buurman filmt me terwijl ik dadels, humus en mandarijnen van een nieuwe tekst voorzie. We hebben er avonden over vergaderd welke woorden het meeste effect zouden hebben. Uiteindelijk kozen we voor ‘dit product is tegen polarisatie’.
Dit filmpje doet het vast goed op Insta.
Het mooie is dat helemaal niemand ons tegenhoudt. Integendeel, er wordt met een bocht om ons heen gelopen. De bedrijfsleider kwam even kijken, maar zei niets. Hij kan het natuurlijk niet maken om tegen ons op te treden omdat we opkomen voor de goede zaak.

We bekijken de filmbeelden even bij mij thuis, eten croissantjes en nemen de agenda door. Morgen hebben we alweer een bijeenkomst op de universiteit. We gaan dan colleges verstoren van docenten die blijven volhouden dat Israël sinds 7 oktober genocide pleegt. Het is belangrijk dat zij leren omgaan met andere perspectieven en we verstoren altijd op een respectvolle manier. De voorzitter van het College van Bestuur heeft ons uitgelegd dat het belangrijk is om het gesprek open te houden en ruimte te geven aan gevoelens. Daarom zorgen wij er telkens voor dat onze boodschap voor iedereen duidelijk hoorbaar is en dat na ons vertrek zichtbaar is dat wij er waren.

Daarna vullen we onze Stanley-bekers. Een van de fundamenten bij actievoeren is dat we goed moeten zorgen voor onze hydratie. Dat is ons al vanaf de eerste actiebijeenkomst ingepeperd. We smeren onze handen nog eens goed in met Nivea want het vastplakken aan de snelweg vorige week heeft onze handen helaas niet onberoerd gelaten. Het is belangrijk om goed voor jezelf te zorgen als je zo actief bent in het maatschappelijk debat.

We pakken onze krijtjes en vertrekken naar het centrum. Daar aangekomen maken we met andere kameraden een grote wit-blauwe lijn, dwars door de stad. Sommige mensen kijken ongemakkelijk weg, anderen lopen snel door.
Je merkt dat onze lijn echt iets losmaakt onder de mensen.
Een politiebusje rijdt langs. De agenten kijken even naar ons en rijden door. Inmiddels kennen ze ons wel. De politie heeft ons nog nooit een strobreed in de weg gelegd met onze acties.
Verschillende mensen stoppen hun keffiyeh snel weg in hun jas als ze ons zien aankomen. Een oudere vrouw bedankt ons met tranen in haar ogen. Ze zegt dat ze zich eindelijk weer veilig voelt en laat haar kettinkje zien.

Deze week gaan we een aantal beroepsgroepen mailen waarom hun stilzwijgen onacceptabel is en we doen dan een oproep om zich uit te gaan spreken. Vanavond zijn alle artsenverenigingen aan de beurt.
We doen dit altijd respectvol want we taggen alleen de werkgevers van beroepsgroepen als er niet gereageerd wordt op onze eerste oproep.

Om zes uur komt het appje binnen dat we ons weer moeten melden bij het station. Daar is de laatste actie voor vandaag.
Daar aangekomen neemt een van onze Engelse kameraden het voortouw en wijst aan wie het hardst mag schreeuwen. Vandaag is dat J. Zij doet dat met verve, al is het wel eentonig telkens dezelfde slogan te horen. K. heeft een trommel meegenomen en begeleidt haar. De hal is hoog dus het weerklinkt mooi.
NS personeel staat om ons heen naar ons te kijken. We hebben al die jaren nog nooit last van hen gehad. Vermoeide reizigers banen zich met moeite een weg langs onze groep, maar dat is ook de bedoeling.

Volgende week staan we hier weer op dezelfde tijd. Actievoeren is soms net een echte baan.

Als achtjarig kind maakte ik iets mee wat ik pas ver in mijn volwassenheid begon te begrijpen. In 2022 publiceerde ik daar een novelle over: ‘Het’. Daarin beschrijf ik de gekte van mijn moeder, wat ik destijds ‘het’ noemde, en haar mentale ontsporing tijdens een warme zomervakantie in Zwitserland.
Uit angst voor gedoe met familie en mogelijke juridische complicaties liet ik voorin mijn boek opnemen dat het ‘niet op werkelijkheid gebaseerd’ was.
Nu realiseerde ik me ineens dat daar nog iets anders achter schuilging.
Er was ook die veel oudere angst.

Als kind mocht ik aan niemand vertellen wat er gebeurd was tijdens die zomervakantie. Mijn moeder zei me dat ik dat anders niet zou overleven en dat zij daar persoonlijk voor zou zorgen.
Ik geloofde haar. Dat was terecht, denk ik achteraf.

Al die jaren erna dacht ik dat die angst voorbij was. Over wat er die zomer was gebeurd had ik nooit meer gesproken. Ik dacht er ook zelden aan terug.

Inmiddels zijn mijn beide ouders overleden. Mijn vader zes jaar geleden, mijn moeder twee jaar geleden. Zij leefde nog toen mijn novelle uitkwam.
Het boekje kreeg weinig publiciteit, wat mij toen ergens opluchtte.
‘Het staat zwart op wit nu, dat is het enige wat belangrijk is’, zei ik tegen vrienden die daar weinig van begrepen.

Vorige week drong tot me door waarom dat zo was. Ik was toen nog steeds bang en vond het daarom wel best dat het boek nauwelijks publiciteit kreeg.

Mijn ouders zijn allebei heel erg dood.
Nu kunnen ze me echt niks meer maken.

Voor het eerst werd ik boos op mijn vader. Mijn hele leven had ik medelijden met hem. Nu pas realiseerde ik me dat ik daardoor nooit boos op hem kon zijn.

Ik ben nu achtenvijftig jaar ouder dan het kind dat dit meemaakte.
En toch kostte het me het hele leven van mijn beide ouders om te kunnen voelen dat die periode voorbij is.

Bij een volgende druk gaat dat zinnetje eruit.

Vorige week maakte ook ik de balans op. Vanaf 7 oktober vond in mijn voornamelijk linkse niet-Joodse vrienden en kennissenkring een schifting plaats. Deze duurt tot op heden voort. Het vreet me op, van binnen.

Ik ben een seculier levende Joodse vrouw, werk in de zorg, waar bijna al mijn collega’s meeliepen met de demonstraties van de rode lijnen.
Tot 2023 stemde ik links, dat kreeg ik met de paplepel ingegoten. Ik kom uit een rood nest, mijn hele familie stemde PvdA. Vrijwel al mijn vrienden waren links. Dit was wie ik was.

Bijna de hele familie van mijn Joodse moeder werd vermoord in vernietigingskampen. Mijn moeder teisterde ons gezin bijna voortdurend met immense razernij en waanzin, altijd ging het over de oorlog. Vanwege haar wantrouwen en angsten moesten we het Joods zijn voor de buitenwereld verzwijgen. We konden immers zo maar weer worden opgepakt. Joods zijn is voor mij daardoor altijd dubbelhartig geweest: iets wat er was, maar niet zichtbaar mocht zijn. Iets wat ik bij me droeg, maar niet deelde.

Op 7 oktober veranderde mijn leven en mijn wereldbeeld.
Mijn slapend Joods zijn werd wakker.

Eerst door wat er in Israël gebeurde, triomfantelijk gestreamd op internet, tot in elk detail voor de hele wereld zichtbaar.
Daarna doordat vrijwel meteen, overal ter wereld, mensen begrip toonden voor de Hamas terroristen. De barbaarse gruwelijkheden werden zelfs gevierd en meer dichtbij: familie en vrienden verkondigden het te begrijpen. Ze wisten mij te vertellen ‘dat dit niet uit de lucht kwam zetten’. Er werd uitgelegd, gerelativeerd en geduid. ‘Er is een reden voor, ze zijn zo lang onderdrukt door de Israëliërs’.

De gruwelijke gebeurtenissen op 7 oktober riepen bij mij oude trauma’s op vanuit de Joodse familie van mijn moeder. Iets wat altijd verborgen lag kwam plotseling naar boven. De gestolde herinneringen aan lange lijsten vermoorde familieleden in de Tweede Wereldoorlog werden levend bij het zien van de beestachtige moorden van Hamas.

Ik verdiepte me in de geschiedenis van Israël en probeerde daarover met vrienden te spreken. Maar wat ik inbracht werd vaak niet herkend, of direct gewantrouwd.
Voor het eerst in mijn leven bezocht ik bijeenkomsten waar ik andere Joden leerde kennen en ik sloot me aan bij Joodse appgroepen. Ik ontdekte hoe de informatiekanalen in het buitenland andere invalshoeken belichtten dan die van de NOS, en de reguliere nieuwsmedia. Wanneer ik dit bij vrienden en familie benoemde werd dit niet herkend. Ondertussen merkte ik hoe Israël in steeds meer gesprekken en media vrijwel uitsluitend als dader werd neergezet.

Na een aantal heftige confrontaties met veel van mijn linkse vrienden, van wie ik velen al heel lang ken, kon ik het niet meer verdragen.
Ik bedacht een oplossing, een strategie.
Een volwassen strategie, vond ik zelf.
We zouden het er gewoon niet meer over hebben.
Niet over Israël, Joden, Gaza.

Opgelucht stemde iedereen hiermee in.
We hervatten ons contact.
Dat dacht ik.

De contacten bleven weliswaar bestaan maar veranderden van inhoud.
Wat mij bezighield, wat dagelijks mijn aandacht vroeg, bleef buiten het gesprek.

Hierop terugkijken kan ik nu zeggen dat het me niet gelukt is deze vriendschappen te behouden. Velen zijn uitgedoofd.

Ik probeerde het onlangs nog eens, met een niet-Joodse vriend.
Ik vertelde dat het moeilijk is om als Joodse vrouw met niet-Joodse vrienden te spreken over Israël, Gaza, en over Joods zijn. Hij zei dat te begrijpen en stelde een paar vragen over de informatiebronnen die ik volg. Hij keek Nieuwsuur, Buitenhof en het Journaal en die gaven goede informatie, vond hij. Daarna zweeg hij en wendde zijn blik af. Zijn stilte zei genoeg.
Zonder gedeelde werkelijkheid blijft er weinig over om te delen.

Toen ik dit voorlegde aan Joodse kennissen en vrienden werd het door iedereen herkend. Misschien is dat ook niet verwonderlijk.

Wat lang na de oorlog op de achtergrond heeft kunnen blijven, kwam
op 7 oktober bij veel Joden naar boven. Velen werden toen geconfronteerd met hun familiegeschiedenis en de traumatische gebeurtenissen in de Tweede Wereldoorlog. Oude angsten en trauma’s kwamen naar boven.
Tegelijkertijd moesten we ons ook al snel zien te verhouden tot een buitenwereld waarin Joden en Israël vooral als agressor werd neergezet.
De context van de gebeurtenissen op 7 oktober, zoals bijvoorbeeld het willen terughalen van de gegijzelden, werd in dit frame weggelaten.
Hierin speelden de media een grote rol.

Ook in het dagelijks leven in Nederland verschoof de blik van veel mensen toen naar individuele Joden. In gesprekken werd bijvoorbeeld, en dat gebeurt trouwens nog steeds, van mij verwacht dat ik me expliciet distantieer van Israëlisch beleid. Anders word je gezien als een foute Jood.
Het onderscheid blijven maken tussen Israël en Joden die hier in Nederland leven, dat zo vaak wordt benadrukt, blijkt kortom in de praktijk flinterdun.
Er is ook een grote en negatieve wereld aan ideeën en gedachten over Joden in de openbaarheid gekomen. Bij sommige collega’s merk ik bijvoorbeeld dat stereotyperende opmerkingen of generalisaties over Joden nu veel gemakkelijker worden uitgesproken, zonder dat men zich bewust lijkt te zijn dat dit antisemitisch of kwetsend kan zijn. Dat was vóór 7 oktober niet het geval.

Zelfs wie zich nooit expliciet als Jood profileerde, merkt nu dat het een rol gaat spelen zodra anderen weten dat je Joods bent. Je wordt alsnog tot ‘Jood’ gemaakt, door de blik en de ideeën die anderen over Joden en Israël hebben. Dat voel je in gesprekken, door afgebroken zinnen, ongemakkelijke stiltes, in blikken die net iets langer blijven hangen.

Joden moeten nu steeds opnieuw afwegen, en aftasten, wat met wie wel en niet besproken kan worden.
Maar zonder gedeelde werkelijkheid blijft er weinig over om te delen.

Dit zette me aan het denken, want deze week was er die opmerkelijke stilte.

Polarisering
Een effect van de polarisering in ons land rond Hamas en Israël is dat er zo’n afwezigheid van meeleven is ontstaan ten aanzien van de Joden die in Israël op, en na 7 oktober, de meest verschrikkelijke dingen meemaakten.
Na 7 oktober zag ik via buitenlandse zenders en online platforms uitvoerige reconstructies van deze gruwelijke gebeurtenissen. Er waren beelden, getuigenissen en documentaires die in Nederland niet werden besproken.
Bij vertoningen van films over de gebeurtenissen op 7 oktober liet een groot deel van onze media verstek gaan.

Silenced No More
De afgelopen week zocht ik naar reacties in onze media over Silenced No More, een omvangrijk onderzoeksrapport van de Israëlische Civil Commission, on October 7 Crimes by Hamas against Women and Children dat net gepubliceerd is.
Een onafhankelijke Israëlische burgercommissie documenteerde meer dan 400 getuigenissen van overlevenden en ooggetuigen, duizenden foto’s en ongeveer 1800–2000 uur video’s over wat zich op 7 oktober, en de dagen erna, heeft afgespeeld. Ook zijn er verklaringen van overlevenden, hulpverleners, forensische experts en vrijgelaten gijzelaars. Het rapport beschrijft het systematische en sadistische seksuele geweld van Hamas.

In de Telegraaf, waar zouden de Joden in Nederland zijn zonder de Telegraaf, en bij Nieuws van de Dag werd er meteen aandacht aan besteed.

Voor de rest bleef het stil. Doodstil.

Pas op vrijdag een bericht in de Volkskrant, maar nog steeds niets in NRC of Trouw. Ook Nieuwsuur, EenVandaag en het NOS Journaal zwegen erover.
Eva ook, Pauw en de Wit eveneens.
Daardoor blijft de inhoud van dit rapport grotendeels buiten het zicht van het brede Nederlandse publiek. Ook zijn er geen analyses van politici en journalisten over de interessante vraag waarom juist dit onderwerp zo weinig zichtbaar is geweest, en nog steeds is, in het Nederlandse publieke debat.

Alleen de mensen in mijn Joodse appgroepen reageren er verslagen en bedroefd op.
Wie uitsluitend Nederlandse reguliere media volgt krijgt geen, of zeer beperkt, zicht op de inhoud van dit rapport en de omvang van het gedocumenteerde seksuele geweld van Hamas. Alleen als je buitenlandse informatiebronnen volgt, en de Telegraaf en Nieuws van de Dag, word je hier dus over geïnformeerd.

Wat me nu het meest verontrust is de stilte.

Beschaving aangetast
Het is het ontbreken van een vanzelfsprekende, beschaafde reactie op het sadistische seksuele geweld van Hamas. Klaarblijkelijk leven we in een klimaat waarin het lijden van Joodse slachtoffers in Israël voor velen niet meer vanzelfsprekend empathie oproept.

Ik denk dat de eenzijdige en vooringenomen attitude ten aanzien van Israël en Joden onze beschaving heeft aangetast, en nog steeds aantast. Een samenleving is immers beschaafd als mensen instinctief meevoelen met slachtoffers, ongeacht wie de slachtoffers zijn.

Ontmenselijking
Ik sluit niet uit dat veel linkse redacties en opiniemakers domweg bang zijn om als pro-Israël gezien te worden en zich hierdoor laten leiden. Het is voor hen veiliger om iets te zeggen over Palestijnen. Zich uitspreken over Joodse slachtoffers van Hamas wordt meteen politiek beladen als goed of fout. De ruimte om met Joden mee te leven lijkt hierdoor te zijn verdwenen.
Het is alsof Joodse slachtoffers niet meer worden gezien als mensen van vlees en bloed, maar als vertegenwoordigers van Israël, Netanyahu of een politiek conflict.

Dit heet ontmenselijking.

Politieke positionering lijkt belangrijker te zijn geworden dan de menselijke reflex om mee te leven.

Moraal
Normaal gesproken is er altijd verontwaardiging en aandacht voor systematisch seksueel geweld. Zodra de slachtoffers Israëlisch of Joods zijn blijft het verdacht stil, juist bij mensen die het vaak hebben over hun moraal en moreel besef. Misschien zijn sommigen niet bereid hun visie op het conflict in het Midden-Oosten te herzien, omdat zij denken altijd het morele gelijk aan hun zijde te hebben. Of vrezen ze dat Israël het zal inzetten als propaganda. Misschien durven ze niet af te wijken van opvattingen over Israël en Joden die binnen hun sociale omgeving breed gedeeld worden.

Vrouwen
Het wantrouwen naar Israël is groot en ontwrichtend. Het zwijgen geldt ook voor feministische groeperingen die zich normaal gesproken hard maken voor slachtoffers van seksueel geweld. Over de vrouwen die op 7 oktober slachtoffer werden van Hamas bleef het bij hen opvallend stil.
Veel mensen in progressieve kringen hebben een wereldbeeld dat is opgebouwd rond een tegenstelling van daders en slachtoffers. Israël wordt daarin vaak geframed als koloniale staat en als dader. Dat maakt het voor sommigen onmogelijk om Israëli’s tegelijk ook als kwetsbare slachtoffers te zien. En dan ook nog als slachtoffers van extreem seksueel geweld. Dat past niet binnen een zwart-wit moreel denkpatroon van daders en slachtoffers.

Emotionele identificatie
Ik denk dat er ook angst bestaat voor emotionele identificatie. Want als je echt binnen laat komen wat er op 7 oktober met vrouwen, gezinnen en kinderen gebeurde, inclusief seksueel geweld, verminking en de manier waarop dat doelbewust werd ingezet, dan wordt het moeilijk om Hamas uitsluitend te blijven zien als slachtoffer of als ‘verzetsbeweging’.
Dan valt het geweld van Hamas niet meer te bagatelliseren of loochenen.
En is ook het bestaan van Hamas niet meer te rechtvaardigen.

De rouwkransen van vier mei zijn, behalve verdord, inmiddels ook verbleekt.

Bij WNL op zondag bromde David van Weel, onze minister van Justitie en Veiligheid, over de bevindingen van de AIVD dat ‘wij kwetsbaar zijn voor invloeden van buitenaf’. Volgens hem moeten we ‘dieper nadenken over of we met ons éigen verhaal bezig zijn of dat we daarin worden gestuurd’. Hij verschuilde zich vervolgens handig achter het rapport van de AIVD, dat zou namelijk ‘vrij algemeen’ zijn, en ontweek hiermee kritische vragen over de organisaties achter de rode lijndemonstraties en de georganiseerde protesten op de universiteiten.

Ik heb het advies van onze minister van Justitie en Veiligheid maar eens opgevolgd. Ik ben héél diep gaan nadenken over een kwestie mij al weken bezighoudt en waarin ik niet wordt gestuurd.
Als Joodse vrouw wil ik me namelijk heel graag weer veilig gaan voelen in Nederland. Maar er is die ene kwestie die me steeds niet loslaat en me een onheilspellend gevoel bezorgt.

Volgens recente cijfers en berichtgeving (o.a. De Telegraaf, 10 april) is het aandeel Palestijnse asielzoekers in Nederland sterk toegenomen en in sommige periodes blijkt dit een groot deel van de instroom te vormen. Dat blijkt uit de gegevens van de IND. Het afgelopen jaar kreeg 55 procent van de asielverzoeken van deze Palestijnen al bij eerste aanleg een positief oordeel: deze mensen mogen dus in Nederland blijven. Miljoenen Palestijnen wonen niet in Gaza of op de Westelijke Jordaanoever, maar verblijven elders, zoals in VN-kampen in landen als Libanon of Jordanië. Opmerkelijk, dacht ik, dat omringende landen daar de Palestijnen, die zich in ter Apel aanmelden voor asiel, niet in hun midden opnemen. Voor Palestijnse asielzoekers die te horen krijgen dat ze hier in Nederland mogen blijven, geldt dat ze daarna een aanvraag voor gezinshereniging kunnen doen.

Zo kunnen familieleden uit Gaza op den duur onze kant op komen.

Wat ik graag zou willen horen van onze bestuurders en minister: is de AIVD hiermee bezig? Onderzoekt zij deze ontwikkelingen en zien zij onder ogen wat dit op langere termijn voor gevolgen kan hebben? Niet iedere Palestijnse asielzoeker die zich in Ter Apel aanmeldt is natuurlijk verdacht. En wie werkelijk vlucht voor oorlog of geweld, verdient bescherming en veiligheid.

Maar wie als Jood in Nederland woont, mag óók bescherming verwachten.
En dan is het niet vreemd dat ik hierover vragen heb. Zeker nu dezelfde AIVD vaststelt dat een Hamas-netwerk hier invloed uitoefent op organisaties rond pro-Palestina- en anti-Israëlprotesten. Vooral nu antisemitische indoctrinatie, Hamaspropaganda en Jodenhaat in Gaza geen verzinsels blijken te zijn. De beelden van de huizen van de Gazanen staan nog helder op mijn netvlies. Er werd propagandamateriaal van Hamas gevonden, schoolboeken en posters met sterk anti-Israëlische of antisemitische inhoud en zelfs exemplaren van Mein Kampf of vergelijkbare nazi-literatuur.

Daarom wil ik geen geruststellende woorden of loze beloftes meer horen. Geen ‘we nemen het zeer serieus’. Geen extra geld voor hekken, camera’s en beveiligers, alsof daarmee het probleem is opgelost. Dat is symptoombestrijding en maakt van ons Joden steeds meer kanaries in de kolenmijn.

Ik wil weten of onze diensten, bestuurders en toelatingsinstanties werkelijk begrijpen wat er binnenkomt, niet alleen aan mensen, maar ook aan ideologieën en jihadistisch extremisme. Deze beperken zich immers niet tot een geografische scheidslijn.
Mijn vraag is of onze bestuurders, juist nu de AIVD wijst op Hamas-netwerken en beïnvloeding, voldoende zicht hebben op de ideologische invloeden en veiligheidsrisico’s voor ons land die met migratiestromen kunnen meekomen.

Laten we niet langer zwijgen over onze zorgen hierover. We zijn in Europa in de gevarenzone beland. Aanslagen op Joodse doelen verbazen ons niet meer, het is wachten op aanslagen met doden tot gevolg. Demonstraties met gemaskerden verharden en de toon wordt harder. In verschillende steden, waaronder Rotterdam en Den Haag, zijn demonstraties uit de hand gelopen met geweld tegen politie en tegenstanders en vernieling van eigendommen. De grenzen verschuiven. In demonstraties worden vlaggen gedragen en leuzen geroepen van jihadistische groeperingen. En daarbij wordt niet ingegrepen door de politie. Ook in Europa, en in Nederland zelf, zijn synagogen en Joden aangevallen of bedreigd, wat de onveiligheid binnen de Joodse gemeenschap vergroot.
Tegelijk zie ik in mijn eigen omgeving dat mensen zich steeds minder vrij voelen om zich uit te spreken over gevoelige onderwerpen.

Dit is het gevolg van iets wat stap voor stap normaal is geworden, en wat eerder onacceptabel was. Er is een structureel patroon ontstaan van radicalisering die steeds meer openbaar wordt en chaos veroorzaakt in onze vertrouwde samenleving.

Vrijheid bestaat niet zonder grenzen.

Wie niet meer durft te benoemen wat en wie onze vrijheid bedreigt, beschermt haar niet maar laat haar onder zijn eigen ogen verdwijnen. Dan is er geen vrijheid meer.
Op 5 mei vierden we onze bevrijding.
Wat ons land binnenkomt raakt de grenzen van onze vrijheid.

Een Joodse vriend zei: ‘Ze hebben het van ons afgepakt.’
Ik begreep meteen wat hij bedoelde. Alle rituelen die ooit onlosmakelijk verbonden waren met het herdenken van Joodse slachtoffers van de Shoah, zoals het namen noemen, schoentjes neerzetten van slachtoffers, voorlezen uit dagboeken, de afbeelding van Anne Frank, het is allemaal door pro-Palestinabetogers ingenomen en gebruikt voor hun misselijk makende propaganda. Gestolen.

Wat me het meeste raakt is dat het gezamenlijk herdenken, dat onze ouders en grootouders vervolgd en vermoord zijn om hun Joods zijn, niet meer vanzelfsprekend is. En dat dit elk jaar moet worden bevochten. De Shoah wordt steeds minder vanzelfsprekend de morele kern van wat we op 4 mei herdenken. De plaats van onze geschiedenis in het nationale bewustzijn lijkt te verschuiven.

Om 20.00 uur moet heel Nederland zijn adem weer inhouden of er niet iemand doorheen gaat schreeuwen. Het feit dat iedereen hier weer ongerust over moet zijn voelt als misbruik van onze vrijheid en als respectloos.
Maar de vraag is niet alleen óf het stil blijft, maar ook waar die stilte nog over gaat.

Ik las dat een nazaat van een SS’er ergens een voordracht zal houden na de twee minuten. Waarschijnlijk past dat in een bredere poging om ook daderschap en de doorwerking ervan een plek te geven.
Ik kan het niet verdragen.
Het voelt alsof de kern van de herdenking verschuift op een moment dat juist helder zou moeten blijven om wie het gaat op 4 mei: de vermoorde Joden, Sinti, Roma, verzetsmensen, homoseksuelen en alle anderen die door de nazi’s werden vervolgd.
Het is nog maar zo kort geleden, de oorlog. Mijn 91-jarige oom leeft nog en was kleuter toen de oorlog uitbrak. Hij verloor zijn ouders en was jaren ondergedoken. Hij vertelt me soms stukjes en beetjes over zijn ouders, neefjes. Bijna zijn hele familie is in de lucht opgegaan, vergast in de vernietigingskampen.

Ik merk dat ik me, vermoedelijk net als veel anderen, voorbereid op verstoring tijdens de twee minuten. Dat alleen al voelt intrusief.
Als zelfs deze twee minuten stilte niet meer vanzelfsprekend is, kunnen we wellicht beter het ritueel van 4 mei veranderen en zelf gaan bepalen hoe we willen herdenken. Dan zijn we niet meer afhankelijk van hoe die door anderen wordt ingevuld.

Ik herinner me hoe op 4 mei in de jaren ‘60, toen ik kind was, iedereen stil hield om 20.00 uur. Waar ze ook waren. In de auto stapten mensen uit, op de fiets stapten ze af. Ik zag het van een afstand, met mijn neus tegen het raam gedrukt. Vlak voordat ik naar de zitkamer werd geroepen waar mijn moeder zat te huilen om haar vermoorde familieleden.
Het deed haar altijd goed te zien, en te weten, dat zo veel mensen deze mensen respectvol herdachten. Het was een van de weinige momenten dat het niet alleen haar verdriet was, maar iets wat gedeeld werd.

Die vanzelfsprekendheid is verdwenen.

In plaats daarvan is er voortdurend discussie en strijd over wie en wat herdacht zou moeten worden. Herdenken wordt steeds vaker een podium voor aandacht die mensen opeisen voor andere oorlogen, andere conflicten, politieke belangen, andere minderheden die erkenning willen krijgen.
Ik merk dat het me verontrust. Niet omdat het leed van anderen er niet toe doet, maar omdat het iets verandert aan de plaats van de Shoah in ons collectieve geheugen.

Ik weet nog niet wat ik zal doen.
Naar een herdenking gaan en hopen dat die niet verstoord wordt? Of thuisblijven en de televisie uit?

Van tevoren raadpleegde ik Joodse vrienden en familie. Zou ik de Chanoeka kandelaar gewoon laten staan, en de foto’s van de Stolpersteine van mijn familie? En kan ik het NIW op de bank laten liggen of toch maar beter ondersteboven ergens leggen? En dat ene boek over het gevaar van de islam, dat kan waarschijnlijk beter met de kaft naar binnen in de boekenkast?

Alle alleenstaande vrienden zouden alles opbergen. Alle getrouwden zouden het ‘natuurlijk gewoon laten staan’. Ik besloot tot een mengvorm. Ik legde de Chanoeka kandelaar buiten zicht, het NIW liet ik liggen en andere zaken borg ik op.
Tot nu toe ging alles goed. Ze zijn nog niet klaar met de klus maar ik ben nu al blij met wat ze opknapten.

Alleen, en dat zul je altijd zien, er zijn dingen die je in zo’n situatie over het hoofd ziet.
Zo keek ik gisteren in mijn provisiekast, waarvan de deur nu zo mooi gelakt is.

Wat ik vergeten was zijn de pro-Israëlstickers.

Samen met een vriendin ging ik voorgaande jaren herhaaldelijk op stickertocht.
We peuterden de militante pro-Palestina stickers weg, en plakten overal in de stad ludieke Israël stickers. Her en der liggen nog vellen met deze stickers in de provisiekast.
Binnen op de wand heb ik er verschillende geplakt. Vooral die ene met de wapperende Israëlische vlag valt meteen in het oog als de deur opengaat, normaal gesproken.

Maar nu niet.

Een van de klussers had er iets voorgehangen.

Op de deur van de provisiekast was aan de achterkant een poster geplakt, van een film.
En deze poster had hij nu precies voor de stickers gehangen, zodat ze niet meer zichtbaar zijn als je de deur opent.

Dat kan toeval zijn.
Misschien heeft hij de stickers niet goed gezien, al lijkt me dat niet aannemelijk.
Misschien hing hij die poster daar gewoon omdat hij hem ergens moest hangen.
Ik zei het mezelf herhaaldelijk.

Toch laat ik de poster hangen.

Vorige week presenteerde de Commissie Toekomst Joods Amsterdam het adviesrapport ‘Nesjomme in Mokum’. Daarin wordt geadviseerd over de besteding van 25 miljoen euro over de komende 20-25 jaar ‘voor de toekomst van Joods leven in Amsterdam’.
De voorzitter van deze commissie is Jet Bussemaker. Over haar schreef ik eerder toen het Concertgebouw worstelde met het optreden van de Israëlische Kantor Shai Abramson bij de Chanoekaviering. Jet Bussemaker heeft immers óók een baan in de Raad van Commissarissen bij het Concertgebouw. Haar dubbele rol riep toen vragen op.

Dit weekend stuurde ik Femke en Jet daarom wat aanbevelingen voor onze toekomst als Joden in Amsterdam. Gaande dit schrijven nam mijn sarcasme echter de overhand.

‘Beste Femke en Jet, allereerst dank voor het adviesrapport, en vooral voor de pot met geld.
Een zin verheugde mij al meteen: ‘dat jullie bijzondere aandacht uitgaat naar jongeren, als vertegenwoordigers van de nieuwe generatie’. En: ‘de commissie stelt dat Joods leven onlosmakelijk verbonden is met de geschiedenis en identiteit van Amsterdam’.

Dit brengt mij op het volgende. Begin nou eerst met het vastleggen van onze meest recente geschiedenis! Dit vormt relevant en nog nauwelijks gedocumenteerd materiaal. Ik vermoed dat dit meer oplevert dan het opnieuw documenteren van de gebeurtenissen van meer dan tachtig jaar geleden. Die zijn inmiddels uitgebreid vastgelegd en blijken in de praktijk nauwelijks een preventieve werking te hebben.
Maar sinds 7 oktober 2023 hebben Joodse studenten, en docenten, in Amsterdam dagelijks mogen ervaren hoe het is om zich te bewegen op universiteiten waar ze eerst moeten inschatten of spreken verstandig is of dat ze beter een veilige plek in het gebouw kunnen zoeken. En hoe ze zich het best verhouden tot belegeringen, dagelijkse intimidaties en dreigingen. Dat veroorzaakte studievertragingen, uitval, het inkrimpen van sociale kringen, en psychische klachten. Dit alles voltrok zich grotendeels geruisloos en is daarom uítermate geschikt om alsnog zichtbaar te worden gemaakt.

Na de meest recente aanslagen zijn nieuwe patronen zichtbaar geworden die al langer actief waren. Joden wisselen inmiddels informatie uit over waar hun kinderen buiten Amsterdam beter kunnen studeren, wonen of werken. Velen verkennen aanvullende opties in het buitenland, waaronder Israël of Amerika. Steeds vaker wordt daarbij ook emigratie met het hele gezin overwogen.

Een kleine suggestie is om een financiële handreiking te doen naar de Joodse studenten en docenten, zodat het voor hen wellicht meer aanlokkelijk wordt om hier te blijven. Dit laat zich, met enige inspanning, vertalen naar financiële regelingen die uit de pot van 25 miljoen gefinancierd kunnen worden.

Maar belangrijker is het aantrekken van meer beveiliging, want de handhaving van bestaande wet- en regelgeving op universiteiten en tijdens Joodse activiteiten en bijeenkomsten kan dan betaald worden. Politieagenten van de gemeente Amsterdam hebben namelijk regelmatig morele bezwaren om op te treden bij dit soort gelegenheden en dit valt dan van hieruit goed te ondervangen.

In Amsterdam circuleren nu initiatiefvoorstellen waarin wordt gepleit voor boycot, desinvestering en sancties (BDS) ten aanzien van Israëlische organisaties, bedrijven en producten. Deze voorstellen kunnen op termijn ook goed gaan dienen als richtinggevend kader voor de voorwaarden waaronder Joods en Israëlisch cultureel aanbod gefaciliteerd kan worden in onze stad.

Pas daarna zou ik me richten op de Joodse cultuur.

Daar liggen ook volop mogelijkheden. Ik liet me hierover uitgebreid voorlichten door de Rijksoverheid, via het kennisloket diversiteit, gelijkwaardigheid en inclusie (DGI). Op onze schouders rust immers een grote verantwoordelijkheid voor het bevorderen van het behoud van de Joodse cultuur.

Het lijkt zinvol om eerst goed in kaart te brengen onder welke omstandigheden Joodse artiesten en kunstenaars momenteel nog kunnen optreden en wat hierin faciliterende of complicerende factoren zijn.
Pas wanneer dat zonder noemenswaardige verstoring mogelijk is en als de omstandigheden het toelaten, kan een optreden worden overwogen. Op basis daarvan kan een werkbaar kader worden ontwikkeld. Binnen dat kader kan worden gedacht aan een gefaseerde herintroductie van Joodse artiesten, musici en kunstenaars in het Concertgebouw. Bijvoorbeeld door te beginnen met een optreden van een comedian zoals Yohay Sponder, bij voorkeur op een avond waarop alle omstandigheden overzichtelijk zijn.
Vervolgens kan worden opgeschaald naar de Kantor Shai Abramson en kleine ensembles, zoals The Jerusalem Quartet, waarbij vooraf wel duidelijkheid moet bestaan over de randvoorwaarden waaronder het concert wel of geen doorgang kan vinden.
Dit klinkt misschien nog als verre toekomstmuziek, de problemen rondom het optreden van de Kantor Shai Abramson en Johay Sponder liggen nog vers in het geheugen, maar veel van deze stappen worden inmiddels informeel al gezet.

In dat licht is het interessant om te bezien onder welke omstandigheden Nederlandse stemmen die zich publiekelijk positief uitspreken over Joods leven en Israël nog gehoord kunnen worden. Figuren als Theodor Holman en Hans Teeuwen bewegen zich al geruime tijd in een klimaat waarin hun optredens en uitspraken structureel onderwerp van controverse zijn. Ook voor hen zou een gefaseerde benadering denkbaar zijn: eerst in kaart brengen waar en onder welke voorwaarden dergelijke bijdragen nog mogelijk zijn, voordat bredere zichtbaarheid kan worden overwogen.

Een suggestie is om bij alle optredens van Joodse en Israëlische artiesten, musici en kunstenaars in eerste instantie gebruik te gaan maken van internet -en zoomverbindingen met Israël en alle artiesten dáár te laten optreden. Zo zijn ze wél zicht- en hoorbaar voor het publiek in Amsterdam.
Indien dit succesvol blijkt, kan worden overwogen het programma gefaseerd uit te breiden met meer fysieke optredens van de artiesten, beginnend tussen de schuifdeuren of vanachter een gordijn. Een jaarlijkse uitvoering door Ishay Ribo in de Stadsschouwburg zou daarbij kunnen dienen als ijkpunt.
Ook bestaande Nederlandse artiesten met een Joodse achtergrond, zoals Lenny Kuhr, kunnen in dit kader opnieuw worden geprogrammeerd.
Bij voorkeur vinden al deze optredens dan plaats met de ontvangst die past bij de huidige ambities van eerherstel voor het Joodse culturele leven.

Het lijkt mij daarbij niet nodig deze activiteiten te concentreren op één locatie, tenzij jullie hier natuurlijk anders over denken. Dat zou namelijk wellicht kunnen leiden tot onbedoelde profilering en stigmatisering en is niet inclusief.
Spreiding over de stad ligt m.i. meer voor de hand zodat programmering kan plaatsvinden binnen de bestaande structuren, met vanzelfsprekend wel inachtneming van de omstandigheden. Voor religieuze muziek en tradities kan een vergelijkbare benadering worden gevolgd. Een Chanoeka-viering, bijvoorbeeld, kan worden vormgegeven op een wijze die recht doet aan het karakter van de gelegenheid, mits de omstandigheden dit toelaten. Want ook hier geldt de voorwaarde dat de omgeving daarvoor voldoende maatschappelijke draagkracht en support toont.

Met een dergelijke gefaseerde en zorgvuldig afgestemde aanpak moet het zeker mogelijk zijn het Joodse culturele leven in Amsterdam weer zichtbaar te maken.

Daarnaast kan worden onderzocht in hoeverre andere zichtbare aspecten van het Joodse leven gefaseerd kunnen worden heringevoerd.
Het ligt voor de hand om te beginnen met een beperkte herintroductie van Israëlische en Joodse restaurants. Bij voorkeur vindt dit in een pilotvorm plaats, op locaties waar de omstandigheden overzichtelijk zijn en de kans op verstoring beheersbaar wordt geacht. Afhankelijk van de uitkomsten kan geleidelijk aan worden opgeschaald naar bredere toegankelijkheid, eventueel met aangepaste openingstijden, of indien noodzakelijk een snelle communicatie over verandering van het aanbod op de menukaart.
Voor religieuze uitingen kan een vergelijkbare benadering worden gevolgd.

Het dragen van herkenbare Joodse symbolen, zoals een keppel of een Davidsster, kan in eerste instantie worden aangemoedigd in de Joodse gemeenschap in Amsterdam binnen gecontroleerde settings en stadsdelen. Bijvoorbeeld tijdens vooraf afgestemde momenten of binnen trajecten waarin ervaring wordt opgedaan met zichtbaarheid in het openbaar. Te denken valt aan vastgestelde uren tijdens het boodschappen doen, bioscoopbezoek en op het werk. Op basis daarvan kan worden bezien in hoeverre uitbreiding naar minder gecontroleerde omgevingen, zoals het openbaar vervoer, verantwoord is.
Het lijkt daarbij verstandig om dit proces zorgvuldig te monitoren en waar nodig bij te sturen.

Als dat lukt kan verdere uitbreiding overwogen worden. Mits de omstandigheden het toelaten, vanzelfsprekend.

Veel succes Femke en Jet, ik volg de Nesjomme ontwikkelingen in Mokum op de voet,

Hartelijke groet,
Marcia van Gelderen ’

Ik haastte me daarna naar een overleg, mijn collega’s zaten al rond de tafel. Zoals altijd maakten we eerst een rondje hoe iedereen erbij zat.
Toen het mijn beurt was prikten tranen weer in mijn ogen en ik begon over de aanslagen.

Er werd op gereageerd met stilte.
Enkelen wisten niet van de aanslagen. Ik lichtte hen in.

Het bleef stil.

Niemand zei ‘wat erg’.
Niemand werd kwaad.
Niemand zei iets meelevends, integendeel.
Ik voelde een stilte die gevuld was met onuitgesproken meningen en oordelen.

Pas vele uren later, weer veilig thuis, besefte ik hoe veelzeggend die stilte was en dat die over Joden en Israël ging. Het voelde als ‘eigen schuld dikke bult.’

Ik troostte me die middag op X. Ik zag daar veel berichten langskomen van mensen die boos waren op beleidsmakers en schijnheilige politici die nu opeens over elkaar buitelden met verontwaardiging over de aanslagen.
Die boze reacties hierop deden mij ontzettend goed. Ik vond er wat ik die ochtend had gemist en voelde me gesteund. Want die lege en verplichte uitspraken van bestuurders en politici dat het gevoel van Joden hersteld moet worden zijn voor ons inmiddels nietszeggend. Ze voegen er dan ook altijd iets aan toe zoals ‘dat dit kón gebeuren, dat dit niet mág gebeuren en dat we er echt álles aan moeten doen om dit te voorkomen…’
Het was een wedloop in clichés die we vaker horen en die in menig beleidsdossier met goede bedoelingen in krachteloze termen is vertaald.

Beleidsmakers en politici open uw ogen en toon eindelijk eens moed.
Niet ons gevoel moet hersteld worden, maar onze veiligheid.
En dat bereik je niet door de muren om Joodse instellingen nog hoger te bouwen.
Er is moed voor nodig om onder ogen te zien wat er gebeurt en hier dan eindelijk eens naar te handhaven.

Het houdt niet op, niet vanzelf.

Waar was jullie mededogen, en überhaupt reflectie, tijdens de Gaza-oorlog toen Israël en ‘de Joden’ de afgelopen jaren dag in dag uit in het publieke debat werden neergezet als daders van genocide?
We weten allemaal dat bijna alle bestuurders en politici, als de wind draait, binnenkort weer gezellig met rode lijners gaan wandelen mocht het de dagkoers van hun partij zo uitkomen.

Mijn 91-jarige oom, die als kind de Holocaust meemaakte, waarschuwde mij al vanaf 7 oktober om nergens te vertellen dat ik Joods ben. Ik besef steeds meer hoezeer hij gelijk had. Ik groeide op met het idee dat dit land, hoe beschadigd ook door zijn geschiedenis, uiteindelijk veilig was.
Dat vertrouwen is verdwenen na ruim tweeënhalf jaar waarin Jodenhaat werd gebagatelliseerd en gedoogd. Over de aanslagen hoorde ik nu alweer zeggen dat er niemand gewond was en er alleen maar een beetje schade was, we moeten kortom niet zo overdrijven.

Ik voel me gevangen in een land waarin Jodenhaat inmiddels gewoon is geworden.

Bestuurders en politici, zeg later niet dat jullie niet gewaarschuwd waren en het niet wisten. Toen universiteiten werden overspoeld en belaagd door gemaskerde relschoppers, en Joodse studenten hun studie niet meer veilig konden vervolgen. En toen intimidatie op stations en in theaters en openlijke vijandigheid tegen Joden en Israël genormaliseerd raakte en werd afgedaan als ‘kritiek op Israël’. En dat eeuwige ‘het moet kunnen schuren’ dat overal werd ingezet heeft de boel ook bepaald geen goed gedaan. Deze week nog werd trots een plan gelanceerd voor een referendum in Amsterdam om alle banden met Israël te verbreken. En niet te vergeten: afgelopen week werd ook terloops gemeld in de media dat Nederland heeft besloten zich te voegen in de genocidezaak die Zuid-Afrika tegen Israël heeft aangespannen bij het Internationaal Gerechtshof.

Jullie keken, en kijken, steeds weg, bagatelliseerden en er werd eindeloos ‘gede-escaleerd’ ten koste van degenen die echt bescherming nodig hadden. Er werd niet of nauwelijks gehandhaafd. Ondanks al onze smeekbeden hiertoe. We hebben jullie hierover zo vaak geschreven, gesproken, gemaild, we trokken overal aan de bel. Zelden werden onze brieven en mails gepubliceerd of beantwoord.

Nederland heeft zich blindelings op het anti-Israël pad begeven en is hierin vet gemest door de anti-Israëlpropaganda van Al Jazeera die al ruim 2,5 jaar door de ether is geslingerd door de NOS, de Volkskrant en het NRC.
Politici en journalisten in Nederland hebben jarenlang vrijuit leugens over Israël verspreid en Israël valselijk beschuldigd van genocide, terwijl ze wrede andere regimes ( bijvoorbeeld Iran) ontzagen. Door Israël, de enige democratie in het Midden-Oosten, systematisch te demoniseren hebben ze ook een klimaat gecreëerd waarin Jodenhaat weer salonfähig is geworden
Zo effectief werkt propaganda.
Het wegkijken van feiten, bagatelliseren, negeren, ontkennen, framen en verdraaien ervan leidt tot de consequenties die we vandaag onder ogen moeten zien.
Een extremistische islamitische groepering heeft de aanslagen inmiddels opgeëist.
Dit is nog maar het begin.

Zeg straks, als de eerste Joodse doden vallen bij terroristische aanslagen, niet dat jullie dit niet geweten hebben, jullie laffe en bange bestuurders, die de afgelopen jaren onze oproepen om hulp negeerden en probeerden te ‘de-escaleren’ door alles op zijn beloop te laten.

Beweer niet dat jullie het niet geweten hebben maar beken dat jullie het niet aandurfden om de werkelijke relschoppers aan te pakken en daarvoor de vredelievende Joden opofferden.

Er is kennelijk moed nodig om onder ogen te zien en te onderkennen dat deze aanslagen niet alleen de Joodse gemeenschap treffen.
Het zijn terroristische aanslagen, het is ondermijning van onze Nederlandse democratische rechtsstaat, op onze veiligheid en onze manier van leven.

De Joden zijn de kanaries in de kolenmijn die nu een veilig heenkomen zoeken omdat hier de zuurstof opraakt en we ons geluid niet meer vrijuit kunnen laten horen.
We willen namelijk niet met de pootjes omhoog op de grond komen te liggen.

Dit is pas het begin.
Na ons zijn jullie aan de beurt.

.

Het doet me denken aan erosie. Dat is een langzaam afslijten van steen, bodem, land. Op oude Joodse begraafplaatsen zie je hoe namen en tekens op grafstenen na verloop van tijd onleesbaar worden door wind, regen en tijd.
Zo voltrekt zich nu ook een verschuiving in de betekenis van herdenken van de Tweede Wereldoorlog. De Holocaust wordt hierin steeds vaker geplaatst onder de algemene noemer van ‘racisme’ en gaat hiermee op in een grote algemene deler van discriminatie en onrecht.

De Holocaust voltrok zich tijdens de Tweede Wereldoorlog, maar was bepaald geen willekeurige oorlogsmisdaad. Hij onderscheidt zich heel specifiek van andere oorlogen in doel en opzet omdat het hier ging om de systematische, industriële en op uitroeiing gerichte vernietiging van het Joodse volk overal ter wereld.
Dit werd tot in de puntjes voorbereid en uitgevoerd door de nazi’s via een minutieus systeem van registratie, onteigening, deportatie en industriële moord. Aan die vernietiging werkten velen mee, niet alleen in Duitsland, maar ook in bezette landen. In Nederland functioneerde een zeer goed administratief apparaat dat Joden registreerde, isoleerde en uiteindelijk deporteerde. Het was een grootscheeps opgezet systeem waarin de Nederlandse bureaucratie excelleerde.

De keuze van sprekers weerspiegelt ook de verschuiving die bij de herdenkingen plaatsvindt. Regelmatig worden hiervoor nu mensen uitgenodigd die zich beroepshalve bezighouden met racisme en inclusie- en diversiteitsbeleid. Dit betekent dat de specifieke geschiedenis van de Jodenvervolging en de Endlösung steeds minder vanzelfsprekend centraal staat.

Ik wil deze verwatering van de herdenkingen echter niet meteen helemaal neersabelen.

Ik vermoed dat veel mensen hierbij vanuit oprechte intenties handelen. Omdat de oorlog meer dan tachtig jaar achter ons ligt zoeken ze naar manieren om herdenken relevant te houden. ‘Nooit meer’ wordt dan vertaald naar hedendaagse waakzaamheid tegen onrecht en discriminatie.
Ook denk ik dat de veralgemenisering van de herdenkingen in een pluriforme samenleving deels onvermijdelijk is. Er zijn immers nog maar weinig overlevenden in leven om te vertellen en getuigen over hun ervaringen.
Maar belangrijker nog is dat de samenstelling van onze bevolking na de Tweede Wereldoorlog zo sterk veranderd is dat velen geen enkele context meer hebben met de Tweede Wereldoorlog. Voor veel mensen met een migratieachtergrond, m.n. vanuit Islamitische landen, behoort de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust niet tot hun familiegeschiedenis. Dat betekent overigens niet dat Jodenvervolging uitsluitend een Europees fenomeen was. Ook in verschillende Arabische landen werden tot in de twintigste eeuw Joodse gemeenschappen vervolgd, onteigend en uiteindelijk verdreven.
Feit is dat mensen met een migratieachtergrond vaak niet eens weten dat de Tweede Wereldoorlog in ons land plaatsvond en wat de Holocaust voor ons heeft betekend. Dat zij hierover op school en opleiding niet fatsoenlijk worden onderwezen, omdat leerkrachten en docenten dit vaak niet meer aandurven, is een grote omissie waar ik eerder over schreef.

Sinds 7 oktober 2023 is de betekenis van de Holocaust in Nederland bovendien sterker inzet van debat geworden. Hierbij wordt niets geschuwd. Wat ooit gold als moreel ijkpunt, iets ergers bestond eigenlijk niet, wordt steeds vaker op onsmakelijke manier misbruikt in actuele politieke discussies. De abjecte vergelijking tussen de Holocaust en het optreden van het Israëlische leger in Gaza duikt bijvoorbeeld met regelmaat op. In die vergelijking verschuift de positie van Joden van een volk dat eerst symbool stond voor radicale ontmenselijking naar een groep mensen die worden gezien en aangeduid als vermeende dader van genocide.
In activistische kringen (de pro-Palestina beweging) worden rituelen en symbolen die traditioneel verbonden zijn aan de herdenking van de Holocaust, zoals kinderschoentjes, het voorlezen van namen en het gebruik van ‘never again’, met verve overgenomen in hedendaagse politieke acties die veel aandacht krijgen in de media. De symbolen van de Holocaust worden zo van hun oorspronkelijke betekenis ontdaan en ingezet voor actuele politieke kwesties.

Al met al vind ik het een pijnlijke aangelegenheid dat onze herdenkingen en ervaringen, opgedaan in de Tweede Wereldoorlog en tijdens de Holocaust, nu steeds vaker ingekleurd worden door tumult en strijd. Er bestaat bovendien gerechtvaardigde angst dat deze herdenkingen verstoord gaan worden door activisten. Op 4 mei gaan veel Joden niet meer naar de Dam, uit angst voor verstoringen. Gisteren nog werd de herdenking van het bombardement op Nijmegen herdacht waarbij destijds 800 doden vielen. Tijdens de plechtigheid verstoorden activisten de toespraak van de Amerikaanse ambassadeur.

Zonder duidelijke begrenzing dreigt het risico dat ook komende herdenkingen inzet worden van activistische acties.

Er ontbreekt eenduidig en fatsoenlijk beleid omdat bestuurders hier hun handen niet aan durven te branden. Ze zijn gericht op ‘verbinden’ en ‘de-escaleren’. Ze durven geen ingrijpende beslissingen te nemen door demonstraties te verbieden of te begrenzen, of door sprekers te weigeren.
De gevolgen hiervan komen telkens weer bij de Joodse gemeenschap terecht die dan tevergeefs probeert bij te sturen.

Wat veel mensen niet weten, of zien, is hoeveel dit telkens oproept bij Joden.
In gesprekken valt me telkens op hoe belangrijk deze herdenkingen nog altijd zijn voor hun nazaten en families. Voor hen zijn 4 mei en andere momenten geen abstract ritueel maar maken ze deel uit van hun familiegeschiedenis waarin de Holocaust zo’n grote rol speelt. Sommigen van hen zijn naar de vermoorde familieleden vernoemd, of trots op hun Joodse achternaam (‘Hitler heeft geen gelijk gekregen’). Alleen al door te bestaan bewijzen zij dat Joden niet uitgeroeid zijn. Anderen zijn nog steeds op zoek naar mogelijke familieleden omdat ze ‘verdwenen ‘zijn in de vernietigingskampen en nooit terugkeerden naar hun thuisadres. Zelf word ik nog wel eens benaderd of ik soms familie ben van een van Gelderen. Wat ik tot nu toe nooit ben, maar dat ter zijde.

Voor veel Joden overal ter wereld, ook in Nederland, is de Holocaust dan ook geen afgesloten historisch hoofdstuk maar een realiteit die hen nog steeds richting geeft in hun dagelijks leven. De Holocaust werkt namelijk door in de familiegeschiedenissen, in de opvoeding die we kregen en doorgeven, in waakzaamheid en angsten en in de intergenerationele trauma’s die steeds zichtbaarder worden.
Het besef en weten dat assimilatie, vriendschappen of maatschappelijke inbedding en successen in de jaren dertig geen bescherming boden tegen moord en verraad op ons volk vormt nog altijd een belangrijke ervaring, en is vaak nog richtinggevend in hoe we onze veiligheid nu inschatten.

Nu het steeds moeilijker wordt de Holocaust in de openbaarheid te herdenken zonder angst en spanning, en zonder conflicten over de uitgenodigde sprekers, is het mijns inziens hoog tijd dat Joodse gemeenschappen hun hand in eigen boezem gaan steken en het herdenken zelf ter hand gaan nemen, uit zorg voor waardigheid en rust. Maar vooral, en eigenlijk, om de herdenkingen te waarborgen.

Samen herdenken troost.
Maar wanneer dit gepaard gaat met spanningen en angsten is troost ver te zoeken en wordt het een angstig en conflictvol herdenken.
Want nu eensgezindheid en veiligheid bij herdenken niet meer vanzelfsprekend is, erodeert niet alleen de betekenis van deze plechtigheid maar helaas ook het vertrouwen dat de samenleving ons daadwerkelijk beschermt.

In mijn vorige column schreef ik over het bouwen van een eigen tafel.
Als wij de betekenis van de Holocaust willen bewaren kunnen we het ons niet meer veroorloven te wachten tot anderen dat voor ons doen.

Hoewel het onderwerp van deze column, de terugblik op het wel en wee van Joden in hun werkzame bestaan sinds 7 oktober 2023, enigszins somber stemt start ik optimistisch. Want het is fijn als aardige lezers je via een verwijzing naar een lezing attenderen op iets wat je juist op dat éne moment nodig hebt: het loslaten van een illusie die mij sinds 7 oktober in haar greep hield en me aanzette tot talloze brieven en mails aan kranten en andere media die nooit inhoudelijk beantwoord werden.
Hier kom ik straks op terug.

Vanzelfsprekend ging de aandacht onlangs uit naar het rapport van de Taskforce Antisemitisme bestrijding. Die bevestigde na twee jaar en vier maanden wat al die tijd wijd en zijd bekend was: voor veel Joden en Joodse docenten, of sympathisanten van Israël, is het sinds 7 oktober 2023 bepaald geen lolletje om te werken op een universiteit, er te studeren of zelfs maar rond te lopen. Het is er ronduit bedreigend. Een uitnodiging voor het geven van een lezing op een universiteit waar heftige pro-Palestina protesten plaatsvonden heb ik dan ook resoluut afgeslagen.
Uit eigen kring weet ik van Joodse docenten en medewerkers op universiteiten die sinds 7 oktober niet meer worden uitgenodigd voor voordrachten of colleges op symposia of deelnames bij debatten of talkshows. En ook hoorde ik van Joodse studenten dat ze waren gestopt met hun studie vanwege de ellende op de universiteiten.

Ik verwacht de komende jaren nog veel meer taskforcerapporten over de veranderde positie van Joden in Nederland. Het is hard nodig.

De stemmingmakerij en demonisering rond Israël hebben ertoe geleid dat Joden sinds 7 oktober meer problemen ervaren in hun werkzame leven dan voorheen. Hierover spreken ze onderling, maar het krijgt nauwelijks weerklank in de maatschappij. Joden bespreken dit niet, of nauwelijks, buiten hun veilige kring. Begrijpelijk, want voordat je het weet word je als Jood beschuldigd van het trekken van de ‘slachtofferkaart’ en wordt het ‘afgezet tegen het perspectief van islamofobie’.

In Joodse appgroepen en van Joodse kennissen en vrienden hoor ik echter vaak over problemen en stagnaties in hun beroep of ontwikkeling vanwege de import van heftige emoties van het conflict in het Midden-Oosten op de werkvloer, bijna overal speelt dat een rol. De rode lijn heeft dit nog eens extra onderstreept.
Veel Joden ervaren collega’s of vrienden die de rode lijnen liepen als mensen waar ze niet meer van op aan kunnen en die onveilig zijn geworden. Het is een waterscheiding gebleken in het elkaar kunnen vertrouwen. Ik herken me hier in.
Bijna al mijn collega’s liepen de rode lijnen en voelden zich ‘moreel verplicht’ zich op deze manier ‘uit te spreken tegen de genocide’ die door Israël gepleegd zou worden. Ze namen kritiekloos en vaak met graagte de propaganda van Al Jazeera tot zich en waren hierover langdurig en heftig geëmotioneerd. Er was bij hen, en dat is nog steeds het geval ondanks de wapenstilstand maanden geleden, geen ruimte voor nuance of een gesprek over een ander perspectief als het over Israël of Joden gaat.

Veel problemen op werk voor Joden spelen zich ‘onder water’ af. En het lijkt daar steeds benauwder te worden. In mijn Joodse netwerk hoor ik dat de afkomst van Joden in de werkcultuur zelden openlijk wordt benoemd als problematische factor en eerder lijkt te worden verzwegen, maar dat er (in)direct wel naar wordt gehandeld door leidinggevenden, bazen, managers, collega’s. Verderop in deze column geef ik hiervan voorbeelden.

Wat mij telkens opvalt is dat de verantwoordelijkheid voor de ontstane werkproblemen regelmatig alleen bij Joden terechtkomt. Dit laat zich moeilijk in cijfers vangen, juist omdat dit zich vaak onder water afspeelt. Wat wél zichtbaar is geworden is een groepsmechanisme dat vaker optreedt bij maatschappelijke spanningen.
Wanneer een maatschappelijk conflict hoog oploopt en moreel geladen is verschuift de spanning in de maatschappij naar personen die met dat conflict worden geassocieerd. Deze mensen worden dan vaak niet langer alleen gezien als de vertrouwde collega, professional of vriendin maar ook als mogelijke vertegenwoordiger van dat conflict. In zo’n klimaat wordt zwijgen over het conflict al snel gezien als instemming.
Joden overal ter wereld hebben zich de afgelopen tijd moeten uitspreken hoe ze over Netanyahu en het optreden van de IDF in Gaza denken, alsof ze persoonlijk daadwerkelijk partij zijn in het conflict in het Midden- Oosten. Ik heb me op de werkvloer onthouden van politieke uitspraken over het Midden- Oosten conflict maar merkte dat dit bij collega’s afstand, en vaak onbegrip, opriep.

Joden worden geconfronteerd met de gevolgen van de import van het Midden-Oosten conflict op de werkvloer.
Het is nog niet te bewijzen maar het zou mij niet verbazen als Joden sinds 7 oktober 2023 financieel verlies leiden vanwege teruglopende inkomsten. In mijn netwerk hoor ik van teruglopende opdrachten en klanten die afhaken om onbekende redenen. Sommigen brengen dit in verband met boycotacties (‘koop niet bij of van Joden’). Ook hoor ik over Joden die hun baan verliezen of uitzicht daarop, of ze worden niet meer uitgenodigd voor sollicitatiegesprekken, er komt een streep door een uitgestippelde toekomst. Zelden worden er openlijke beschuldigingen of verwijten geuit. Soms iets over het meewerken aan ‘de genocide’, maar ook dat hoor ik niet vaak.
In bepaalde sectoren lijkt het Joods- of Israëlisch zijn echter een moreel geladen identiteit te zijn geworden. Werkgevers kunnen daardoor gaan anticiperen op mogelijke gevoeligheden en besluiten iemand niet in te zetten voor bepaalde projecten. Een Joodse vriendin van mij heeft een identieke ervaring in het bedrijf waar ze werkt. Als enige Joodse werknemer werd zij door collega’s gevraagd voor begeleiding van een project wat plaatsvindt rond 4 mei, maar de manager stak hier een stokje voor vanwege onduidelijke redenen. In een gesprek hierover suggereerde ze dat het ‘te gevoelig’ lag. Het gesprek ging kortom niet over de kwaliteiten van mijn vriendin maar over de gevoeligheid van haar Joodse identiteit.

Onlangs hoorde ik van een Joodse advocate dat bijna alle collega advocaten met wie zij samenwerkt Israëlische of Joodse klanten weigeren. Niemand die dat opmerkt want ze zeggen simpelweg tegen hen ‘geen tijd’ te hebben.
In intervisiegroepen (die zijn verplicht voor de wettelijke beroepsregistratie in veel beroepen) vonden heftige gesprekken plaats over ‘de genocide en Joden’. Ik hoorde hierover van collega’s en maakte het ook zelf mee. Het was ontluisterend. Ik ben uit de betreffende intervisiegroep gestapt en heb een nieuwe opgezet.
Van een medewerker in een fysiotherapie centrum hoorde ik dat een klant bezwaar maakte tegen haar ketting met Magen David (Davidsster), en toen zij hoorde dat zij uit Israël kwam, van de manager eiste dat de betreffende medewerker ontslagen zou worden. Dat laatste gebeurde net niet, omdat de medewerker maar uit eigener beweging opstapte nadat de manager de klant in het gelijk stelde over haar onvrede. De medewerker zoekt nu een nieuwe baan en twijfelt of ze haar Magen David af zal doen bij een volgend sollicitatiegesprek.
En wat te denken van de ontwikkelingen in de cultuurwereld. Voor zo ver ik kon nagaan zie ik bij de schouwburgen en theaters die ik in de randstad volg momenteel geen optredens van Joodse of Israëlische kunstenaars ingeboekt staan.
Een intaker in een GGZ instelling, rode lijner, vroeg aan een Joodse vriendin van mij in een intake naar haar standpunt over Gaza. Hij begreep niet dat ze daarna elders hulp zocht bij een hulpverlener met een Joodse achternaam.
Een Joodse vriend van mij vertelde bij een sollicitatie dat zijn achternaam Grieks is, Hebreeuws valt immers niet in goede aarde. Hij kreeg de baan niet en baalt nu vooral dat hij zijn afkomst verloochend heeft.

Na alle rouw en bitterheid van de afgelopen jaren zie ik echter ook iets positiefs: ik heb nieuwe collega’s elders leren kennen die voor mij waardevol zijn. En ik lees en hoor nu over andere onderwerpen dan voor 7 oktober, toen ik nog links stemde en dacht. Dat is verrijkend en geeft moed. Ik hoop dat andere Joden dit ook ervaren, want wij hebben invloed op onze eigen toekomst.

Een lezing van Bret Stephens, waar een lezer mij op attendeerde, zette me aan het denken

Stephens betwijfelt of het bevechten van antisemitisme überhaupt een effectieve strategie is. Dit klonk mij aanvankelijk fatalistisch in de oren, maar het daadwerkelijk accepteren dat antisemitisme nooit zal verdwijnen en dat ik het niet kan, of hoef, op te lossen, vind ik bevrijdend. Ik voel me niet langer verplicht om brieven of mails te sturen naar redacties over antisemitische uitingen.
Stephens pleit ervoor dat Joden niet meer zo onder water vechten tegen het antisemitisme maar hun energie steken in wat wél binnen het eigen bereik ligt: het investeren in Joods onderwijs, Joodse culturele initiatieven, professionele netwerken en economische samenwerking.
Ook in Nederland valt daar winst te behalen. De Joodse gemeenschap is hier divers en soms verdeeld. Juist daarom is onderlinge samenwerking en solidariteit belangrijk. Sinds 7 oktober heb ik ervaren hoe belangrijk Joodse netwerken zijn voor informatie, steun en perspectief. Daaruit ontstaan nieuwe contacten en vriendschappen.
Met dit soort initiatieven bouwen we aan een gemeenschap die minder afhankelijk is van externe erkenning en beter bestand is tegen antisemitisme en haat.

Antisemitisme verschijnt telkens in nieuwe gedaantes en wordt niet altijd door iedereen herkend.
We moeten ons ertoe verhouden.
In de woorden van Philip Glass: ‘if there’s no room at the table, build your own’.

Daar zijn we al eeuwen goed in.
Wij bouwen tafels waar anderen later aanschuiven.

Deze relatieve rust werd afgelopen week ruw verstoord door de Holocaust Memorial Day.
Het begon met onderstaande tweet van Rob Jetten (D66) op deze dag.

‘Vandaag staan we stil bij de Holocaust. Bij de miljoenen mensen die zijn vermoord, alleen om wie ze waren. Achter deze cijfers zitten namen, gezichten en levens die op gruwelijke wijze zijn afgebroken…’

Opmerkelijk dat het woord ‘Joden’ ontbrak. Alsof de Holocaust herdacht kan worden zonder te denken aan de 6 miljoen Joden die systematisch en doelbewust zijn vernietigd.

Toen verscheen Femke Halsema ten tonele die het tijdens deze Holocaust Memorial Day nodig vond om te verwijzen naar het immigratiebeleid van Donald Trump voor migrantenkinderen. Ik vermoed dat ze niet op de hoogte is van het lot van de vele Joodse kinderen die vergast zijn in gaskamers, anders had ze deze vergelijking vast nooit gemaakt.

Daarna las ik over de BBC, die het voor elkaar kreeg om gedurende een uitzending over de Holocaust Memorial Day niet één keer het woord Joden in de mond te nemen. De BBC ging hiervoor gelukkig diep door het stof maar de toon van ontjoodsen van de Holocaust Memorial Day is gezet.

Het stemde mij tot nadenken over komende herdenkingen en de aanhoudende discussies over wie er op 4 mei ‘herdacht moet worden’. En of Joden hierin nog wel, zoals voorheen, een vanzelfsprekende plek hebben of dat de ontjoodsing van de 4 mei herdenking ook hier zijn intrede heeft gedaan.

Joden en de Holocaust zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.
Ik zie het misschien wat al te donker in maar er lijkt in Nederland een groeiende wens te zijn ontstaan om afstand te nemen van het herdenken van de Holocaust en zelfs van de Tweede Wereldoorlog. Die was immers lang geleden, er zijn nog maar weinig overlevenden, en vooral roepen deze herdenkingen vragen op die spanningen blootleggen. Bijvoorbeeld waarom veel Islamitische jongeren niets weten over de Tweede Wereldoorlog en wat er is gebeurd in de concentratiekampen. En waarom docenten geen les meer durven geven over de Tweede Wereldoorlog.

Sinds 7 oktober 2023 zijn de betekenissen van het woord genocide en fascisme bovendien onderhevig geworden aan inflatie. Al het geweld in elke oorlog lijkt nu genocide te zijn en iedereen die anders denkt is een fascist. Daarmee verliezen deze begrippen hun betekenis. Het slachtofferschap van Joden, vroeger én nu, wordt hierdoor niet langer vanzelfsprekend erkend, maar gerelativeerd en betwist.

Dat zie je ook terug in de keuze van de FNV om Tofik Dibi als spreker naar voren te schuiven bij de herdenking van de Februaristaking. Dibi heeft zich in de media niet bepaald laten zien als sympathisant van Israël of Joden, of als kenner van het verzet in de Tweede Wereldoorlog. Integendeel, hij was er als de kippen bij om bijvoorbeeld de Jodenjacht te manipuleren als ’Arabierenjacht’. Deze Islamitische daders werden geframed als slachtoffers van Joden.

En dat lijkt meer te gebeuren: slachtoffers en daders wisselen vaker van plaats. In Nederland is slechts 0,2 procent van de bevolking Joods, tegenover ongeveer 6 procent moslims. Toch roepen Joden de laatste jaren disproportioneel veel agressie op. Ze worden steeds vaker geframed als wit, geprivilegieerd, koloniaal en machtig. In linkse en academische kringen worden Joden mede daardoor niet langer als slachtoffers gezien. Binnen het intersectioneel denken wordt antisemitisme herdefinieerd als ‘kritiek op Joodse macht’.

Joden die zich hierdoor onveilig voelen, worden weggezet als ‘overgevoelig’ of als ‘strategisch misbruik makend van slachtofferschap’.
Israël wordt consequent als agressor neergezet en Joden overal ter wereld worden geacht zich voortdurend te distantiëren van het beleid van Netanyahu. Doen zij dat niet, dan zijn zij medeplichtig aan ‘de genocide’. Joodse instellingen worden belaagd en bedreigd uit ‘solidariteit met Gaza’.

Na 7 oktober 2023 werd het slachtofferschap van Joden in Israël onmiddellijk in twijfel getrokken, overal op de wereld. Israëlische burgers waren vermoord, verkracht en gegijzeld maar binnen enkele uren ging het, ook hier in Nederland, over ‘context’ en ‘er zijn oorzaken’. Dat zijn duidingen die bij andere terreuraanslagen zelden worden genoemd. Het slachtofferschap van Joden in Israël op 7 oktober werd direct weg gerelativeerd.

Ik denk dat er een verschuiving heeft plaats gevonden: het slachtofferschap van Joden, zowel tijdens de Holocaust als op 7 oktober, is niet langer vanzelfsprekend en erkend. Het is iets geworden dat steeds opnieuw bevochten lijkt te moeten worden en vervolgens wordt ontkracht. Andere minderheidsgroepen staan hierbij te dringen om die morele positie van slachtofferschap over te nemen. Hierbij worden ook tradities overgenomen van rouw en herdenking van Joodse slachtoffers, zoals bijvoorbeeld het tonen van kinderschoentjes, lijsten met namen opnoemen van slachtoffers, ‘never again’ gebruiken ‘for everyone, including the Palestinians’, ‘Gaza concentratiekamp’ etc.

Dit maakt de discussie rond 4 mei zo beladen. De vraag wie nu herdacht mag worden wordt telkens actueler gemaakt. Niet de genocide tijdens de Tweede Wereldoorlog lijkt het probleem hierbij te zijn maar het feit dat deze herdacht moet worden voor de slachtoffers van destijds: Joden, Sinti en Roma, homoseksuelen, verzetsstrijders. De genocide op hen lijkt niet langer meer het morele fundament van onze herdenkingscultuur te zijn maar dreigt een ongemakkelijke erfenis uit de vorige eeuw te worden waar velen nu liever omheen wil lopen. Alsof men er eigenlijk niet meer echt over wil weten en leren en dit het liefst naar de achtergrond wil schuiven.
Het herdenken van de Tweede Wereldoorlog raakt nu ondergeschikt aan het verdelen van aandacht voor actuele grieven van andere minderheidsgroepen die zich, soms ver na de Tweede Wereldoorlog, in Nederland hebben gevestigd.

Maar herdenken is geen wedstrijd in slachtofferschap.

Herdenken is erkenning van wat toen is gebeurd en van wat nooit had mogen gebeuren.

Juist daarom is het noodzakelijk de Holocaust te blijven benoemen, in wat het was, en hoe het in godsnaam heeft kunnen gebeuren.
Want als zelfs de industriële moord op zes miljoen Joden, homoseksuelen, verzetsstrijders, Roma en Sinti wordt gedefinieerd in vage, algemene termen, dan herdenken we straks niets meer dan een kil, nietszeggend en leeg verleden.
En dan wordt 4 mei definitief gekaapt door groepen die zich deze herdenking, vanuit meerdere motieven, al jaren willen toe eigenen.

Ik zal op 4 mei, gewoontegetrouw, mijn vermoorde Joodse familieleden herdenken.

We waren bijna altijd eensgezind en uitgesproken over onze linkse politieke keuzes, maar na 7 oktober 2023 kwam daar verandering in. Toen werd ik, als linkse en Joodse vrouw, steeds rechtser in mijn politieke opvattingen. Mijn Joodse achtergrond maakte daarin het verschil en hij, met zijn katholieke achtergrond, begreep dat niet. Sterker nog: omdat oorlog en vervolging in onze Joodse geschiedenis zo’n grote rol spelen, meende hij dat ‘wij daar’ niet tot oorlog zouden mogen overgaan. Wij Joden zouden beter moeten weten.

Hartstochtelijk bleef hij de anti-Israëlkoers van linkse partijen verdedigen.

We kregen mot en hij beschuldigde mij ervan een voorstander van genocide te zijn. Onze vriendschap, toen al wankel, hing aan een zijden draadje maar dit gaf het beslissende zetje. Ik was geschokt, woedend en wilde hem nooit meer zien.

Na verloop van tijd bedaarde de woede, zowel bij mij als bij hem.

Bijna tegelijkertijd bleken mijn vriend en ik toen te hebben bedacht onze vriendschap te willen herstellen en er beter aan te doen het onderwerp Israël en Gaza voortaan te mijden. Zo wilden we, ondanks al het voorgaande, uit het gepolariseerde debat proberen te komen waarin wij samen waren beland.

Ik was al zoveel vrienden kwijtgeraakt dat ik nu met hem probeerde te redden wat er nog te redden viel.

Dat lukte, min of meer. We hadden weer contact met elkaar, maar ik hield meer afstand.

Ik moet bekennen dat ik na 7 oktober veel kritischer, of eigenlijk angstiger, naar mijn vrienden keek. Zo vroeg, en vraag, ik me af bij wie ik zou kunnen onderduiken wanneer het weer oorlog zou worden en Joden weer moeten vluchten. Ik merkte dat ik daarbij eerder aan Christenen voor Israël dacht dan aan de meeste van mijn vrienden.

Vanwege het werk van zijn partner verblijft mijn vriend nu enige tijd in het meest westelijke stukje van Europa. Vorige week spraken we elkaar weer eens. Hij vertelde hoe goed hij zich daar voelde. En, bekende hij, hij moest iets aan zichzelf toegeven wat hij aan niemand durfde te vertellen.

Toen kwam de aap uit de mouw. ‘Ik zie daar geen enkele hoofddoek, of van die groepjes vervelende islamitische jongens die de boel verpesten en agressief zijn. Ik ben eigenlijk bang van die lui want ze intimideren. En die stille islamitische mensen, daarvan weet ik eigenlijk helemaal niet hoe ze echt over ons denken. Binnenshuis is dat volgens mij heel anders dan wat ze aan mij laten zien. Ik vind dat heel eng.’

Hij bloosde diep bij deze bekentenis en voegde er aan toe dat hij altijd had gedacht het goede te doen, dat iedereen uit alle landen hier naar Nederland mocht komen. Maar dat hij nu onder ogen moest zien dat hij zichzelf voor de gek had gehouden, iets van zichzelf niet had willen zien. En dat hij dat heel moeilijk vond en aan niemand durfde te vertellen.

Het is misschien vreemd, maar ik kreeg toen hoop dat er nog iets kan veranderen in het huidige gepolariseerde debat. Als hij hardop durft te twijfelen aan zijn eigen morele gelijk dan is hij misschien niet de enige.

Heel eerlijk? Sindsdien twijfel ik niet meer aan dat morele gelijk van mij.

Ik hoorde over gedreun van laarzen die door de straat marcheerden, hun buren, haar neefjes en nichtjes, de honden, de spelletjes die ze thuis deden. En uiteindelijk over hoe haar moeder werd verraden en opgepakt.

Altijd vertelde ze over de afloop van de oorlog. Er was niemand die haar kwam ophalen. Bijna iedereen in haar familie was vermoord. Pas vorig jaar kwam ik erachter dat ze met haar ouders in een Joodse buurt woonde. Alle gezinnen om hen heen waren weggehaald door de Duitsers en niemand keerde terug uit de vernietigingskampen.

De volstrekte eenzaamheid en verlatenheid van toen liet bij mijn moeder haar hele leven destructieve sporen na.

Lange tijd na de oorlog mocht de buitenwereld niet weten dat wij Joods waren, voor het geval het weer oorlog zou worden. Anders zouden wij ook ‘verdwijnen’.

Het was niet de vraag of het weer oorlog zou worden, het was een vanzelfsprekend feit dát het weer oorlog zou worden en dat wij Joden dan weer zouden worden opgepakt en ‘verdwijnen’. Simpelweg omdat we Joods zijn.

De laatste tijd moet ik hier vaker aan terugdenken. Aan die verstikkende eenzaamheid van dat kleine meisje toen, de hele familie met ouders, ooms, tantes, nichtjes en neven, oma’s en opa’s die uit het leven en ook uit onze samenleving zijn gewist. En steeds sterker dringt tot me door dat zij hiertegen toen niet beschermd werden. Integendeel.

De overheid werkte mee aan hun ondergang met trams, treinen en gemeentelijke dossiers waarin het aantal Joodse bewoners per adres nauwkeurig werd vastgelegd. Ook een aanzienlijk deel van de Nederlandse bevolking werkte eraan mee door te zwijgen en zich af te keren om het eigen vege lijf te redden. Zeldzaam waren de mensen die hun leven in de waagschaal durfden te stellen voor Joden.

Dit weten over toen werkt verlammend. Niet omdat ik het verleden niet kan loslaten, maar omdat ik merk hoe snel angst nu weer oplaait door parallellen die ik meen te zien. Ik twijfel steeds vaker: wat is van toen en wat is van nu. Ben ik te snel bang?

De onderhuidse dreiging die ik dagelijks ervaar kan ik niet meer wegdenken. Ik zoek naar een uitweg hiervoor maar kan die niet meer vinden.

Ondanks het staakt het vuren van oktober jl. verschijnen nog steeds bijna dagelijks berichten waarin Joden en/of Israëliërs worden geweerd of waarin zij zich moeten uitspreken over ‘de genocide’ of ‘tegen Netanyahu’. Telkens zijn er berichten over Israël en Joden; de lijst met incidenten en betekenisvolle gebeurtenissen in ons land is inmiddels eindeloos. De intimidatie en dreiging die overal voel- en hoorbaar is als het om Joden gaat, Joodse bijeenkomsten, relletjes of onrust, fixatie op Joden, zijn nog steeds dagelijkse kost in de media.

Universiteiten worden bezet en vernield. Rode-lijnbestuurders verbreken samenwerkingen met Israëlische universiteiten of bevriezen ze onder druk van Engelstalige, gemaskerde bezetters. Joodse studenten en docenten worden geïntimideerd of bedreigd en studenten kunnen soms nauwelijks nog studeren. Israëlische films worden geweerd van het IDFA-festival. Dit zijn geen losse incidenten meer, maar een patroon waarin uitsluiting van Joden en Israëliërs genormaliseerd is.

In het buitenland hebben al verschillende moordaanslagen op Joden plaatsgevonden.

Een aanslag op een Joods doelwit of moord op Joden in Nederland voelt voor mij al een tijd niet meer als onvoorstelbaar.

Dit alles beïnvloedt het leven van ons, Joden, in de omgang met vrienden, kennissen en collega’s. Ik ben bijvoorbeeld banger geworden sinds 7 oktober maar bijna niemand uit mijn omgeving informeert daar naar. Ik ben voor hen ‘die ander’ geworden, diegene die Joods is.

Niet eerder in mijn leven voelde ik me dan ook zo Joods als nu.

De BDS-beweging wint steeds meer terrein en lijkt gemeengoed te zijn geworden in Nederland. Het is veelzeggend dat er in onze media niet meer ruchtbaarheid wordt gegeven aan de ontstaansgeschiedenis en ware antisemitische intenties van de BDS-beweging. Er zou menig belangwekkend en verontrustend programma over gemaakt kunnen worden. Vermoedelijk speelt hierbij angst een rol: angst om beschuldigd te worden van islamofobie, of gerechtvaardigde angst voor de gevolgen van radicalisering en intimidatie. De invloed van buitenlandse geldstromen en belangen wordt immers steeds zichtbaarder.

Steeds opnieuw probeer ik mezelf gerust te stellen: we leven in een democratie in Nederland. Er zijn regels en die gelden voor iedereen. We zijn vrij. De oorlog van toen herhaalt zich niet. We wonen in Nederland. Men heeft geleerd van toen, wij Joden worden beschermd.

Maar het feit dat er regels zijn in onze democratie voelt niet meer als garantie voor onze veiligheid.

Er wordt namelijk overal aan onze democratische regels getornd en omdat er niet of slecht wordt gehandhaafd, verschuiven de morele grenzen die ons land en de democratie zo nodig heeft.

Zo mogen politieagenten gewetensbezwaren hebben tegen het beveiligen van Joodse evenementen en wordt daarop hun rooster aangepast. Dat is een uitermate zorgelijk feit en ik ben benieuwd wat er gebeurt als die morele ruimte uit protest ook elders zou worden opgeëist. Bijvoorbeeld als katholieke agenten bezwaar aantekenen tegen het beveiligen van christelijke evenementen. Maar dit terzijde.

Een ander voorbeeld: als zestig procent van de medewerkers van het Concertgebouw niet gaat werken tijdens Joodse feestdagen vanwege ‘morele bezwaren’ en dit wordt gehonoreerd door de werkgever, dan vervagen ook morele grenzen. Ik kan me natuurlijk vergissen maar ik zie die zestig procent van de medewerkers die vorige week niet wilden werken bij de Chanoekaviering bij lange na niet ontslagen worden vanwege werkweigering of discriminatie. Sterker nog: dit gedrag wordt gehonoreerd en niet gesanctioneerd.

Het moreel en de moraal van onze instituties zijn zo langzamerhand ver te zoeken vanwege de grenzen die steeds verder verschuiven en lijken te verdwijnen.

Obstructief gedrag heeft geen consequenties meer; amoreel gedrag wordt onder het tapijt geschoven of gehonoreerd. En juist dat schept onveiligheid. De regels zijn niet verdwenen, maar hun beschermende werking is weg omdat ze hun vanzelfsprekendheid hebben verloren. Iedereen kan ze gewoon aan zijn laars lappen zonder dat dit negatieve consequenties heeft.

Het lijkt erop alsof wij Joden hierbij worden opgeofferd uit angst om haatdragenden en andere schreeuwers tegen zich in het harnas te jagen, een angstaanjagende gedachte.

Misschien vergis ik me. Hopelijk zie ik louter spoken uit het verleden. Maar wat mij verontrust is dat ik dat nu niet meer zeker weet.

Door het vervagen van grenzen en niet te handhaven werkt men mee aan het verder uitsluiten van Joden. Joden voelen dit vaak eerder dan menig ander. In ons DNA zitten oorlog en vervolging. We zijn nog maar met een kleine groep mensen in Nederland en doen geen vlieg kwaad, zullen geen geweld gebruiken. Maar we voelen nu dat het net om ons heen zich sluit.

Vanuit onze geschiedenis weten we maar al te goed wat het betekent wanneer regels blijven bestaan terwijl bescherming verdwijnt.

Wij zijn het zaterdagvolk.

Ik vraag me af: wanneer weten we dat we te laat zijn? Of zijn we dat al?

Ik zag namelijk het interview met Simon Reinink, directeur van het Concertgebouw, bij Nieuwsuur. Mocht u dat nog niet hebben gezien: hier de link (de eerste 14 minuten) https://npo.nl/start/serie/nieuwsuur/afleveringen/seizoen-2025/nieuwsuur_5258/afspelen

Voor het eerst sinds 7 oktober 2023 stoorde ik me niet aan het activisme van een journalist. Jeroen Wollaars stelde zijn vragen met een duidelijk oordeel, maar hij was voor de verandering nu eens niet openlijk tegen Israël.

U denkt misschien dat de titel van deze column naar Reinink verwijst, hij maakte er immers een potje van door de cantor te weren, maar ik zag twéé mensen bij wie je karakterloosheid kon bespeuren. Of, wat milder uitgedrukt: morele verweking.
Wollaars vermeed het namelijk zorgvuldig om Reinink de meest voor de hand liggende vraag te stellen: waarom wél een Israëlische artiest weren, maar geen Russische of Chinese? Wat zou hiervan de reden zijn geweest? Ik denk hier zo het mijne van.

En als hij even had gegoogeld, dan was hij op een artikel van 1 november 2023 gestuit ( https://www.timesofisrael.com/in-amsterdam-a-concert-for-peace-divides-a-beleaguered-jewish-community/) over een andere ongemakkelijke manoeuvre van het Concertgebouw, en ik doel niet eens op het al dan niet mogen optreden van het Jerusalem Quartet.
Dit artikel verwijst naar een andere situatie, vlak na 7 oktober 2023. Toen wilde het Concertgebouw de opbrengst van een benefietconcert voor de slachtoffers van 7 oktober gaan verdelen tussen Israëliërs en inwoners van Gaza, slechts enkele weken na die verschrikkelijke dag.
Ook toen al was het kennelijk ‘ingewikkeld’ voor het Concertgebouw: Israël, Joden, oorlog.

Bij Nieuwsuur hoorde ik Reinink deugend worstelen met zijn immense morele dilemma’s.
Hij had zo ‘ontzettend zijn best’ gedaan: muziek is om te verbinden, er was zoveel onrust, vreselijk, al die pijn ’bij die ene kant’. ‘Maar aan de andere kant’ is óók pijn, zei hij. En weer dat holle woord: verbinden. ‘We konden het niet goed doen,’ herhaalde hij, want wij moeten wel begrijpen hoe moeilijk hij het had.

Maar dat is natuurlijk een gotspe.

Hij hád het goed kunnen doen.

Door zijn rug recht te houden, karakter te tonen en de cantor gewoon te laten optreden.

Door Femke Halsema te bellen voor rugdekking van de politie, omdat hij het te belangrijk vond om zich te laten chanteren door activisten. Dát had respect afgedwongen en een voorbeeld kunnen zijn voor de vele bestuurders die tegenwoordig meebewegen, wegkijken en afgelasten.

En nu? Nu mogen we tóch naar een concert met de cantor die eerst werd geweerd. Twee keer zelfs. Wel besloten, natuurlijk. Tussen, of achter, de schuifdeuren.

Velen zien dit als een overwinning en zijn er blij om.

Ik dacht echter aan Yohai Sponder, de cabaretier die opeens niet meer mocht optreden bij Boom Chicago. Vanuit Joodse hoek is stad en land bewogen om hem ergens te kunnen laten optreden; hij bleek bijna nergens welkom. Uiteindelijk gaf de schouwburg Amstelveen hem toen het podium. Wat waren we blij dat we daar naartoe konden.

Voor Joden is het bijna onmogelijk geworden om nog onbezorgd naar een cultureel uitje te gaan waarbij Joodse of Israëlische artiesten optreden. Dat is ons ontnomen. Zoveel instellingen en bestuurders laten zich nu gijzelen door pro-Palestina-activisten en gaan over tot boycots. Het is ronduit griezelig en om te huilen, al het uitsluiten van Joden en Israëliërs.

De stichting Chanukah Concert doet er goed aan volgend jaar een andere locatie te zoeken voor het optreden van deze cantor. We zijn niet echt gewenst bij het Concertgebouw.

Ik vraag me af hoe de cantor zich nu voelt: eerst geweerd worden, daarna onder druk toch weer welkom, maar dan alleen achter gesloten deuren. Alsof hij zich moet schamen voor wie hij is, of wat hij doet.

Alsof wij ons moeten schamen voor wie wij zijn.

Ik ga hier niet naartoe.

Ik schenk haar thee in.

Zonder iets te zeggen houdt ze haar telefoon stil onder mijn neus.

Ik lees de lijstjes. Op het eerste staan de leden van de Raad van Commissarissen van het Concertgebouw. Op het tweede de commissieleden die het Amsterdamse stadsbestuur adviseert over de besteding van 25 miljoen euro ‘voor de toekomst van het Joodse leven in de stad.’

Ze kijkt me fel aan. ‘Snap jij dat nou?’

Ik scan de namen. Veel bekende bestuurders, hoogleraren, mensen die al jaren in alle raden, commissies en adviesorganen zitten en opeens weer ergens aanschuiven.

‘En?’ Ze klinkt dwingend.

Ik haal mijn schouders op. ‘Wat moet ik zien?’

‘Lees het nog eens.’

Dan zie ik het. Eén naam die op beide lijstjes staat.

Jet Bussemaker.

‘Dat bedoel ik nou!’ zegt ze triomfantelijk. ‘Eén persoon in twee zulke uiteenlopende commissies. Heb jij haar ergens horen vertellen dat ze uit die Concertgebouwclub stapt? Omdat ze hart heeft voor Joden, en dat ze niet wil werken voor een Concertgebouw dat onze Chanoekaviering versjteert? Nérgens is ze nu te horen of te zien!’

Er glinstert iets in haar ogen, het is woede, of iets wat erop lijkt.

‘Misschien is ze nu heel erg van slag’, probeer ik. ‘Of in paniek en vertrekt ze dit weekend bij het Concertgebouw met een knallende ontslagbrief. Misschien slaapt ze nu net zo slecht als wij door deze toestand en verzamelt ze moed om hen de waarheid te zeggen.’

Ze snuift. ‘Ik geloof er niks van. Dit is zo’n PvdA bestuurder die de rode lijn loopt ook al is er een staakt het vuren, ik heb er geen vertrouwen in. Ze zitten overal, die meelopers. Het is niet te harden.’

Ik schenk nog wat thee in en denk aan die 25 miljoen voor ‘de toekomst van het Joodse leven’. De woorden doen me denken aan een subsidieregeling voor een Joodse intensive care-afdeling. Alsof je met beleidsstukken en PowerPointslides de Joodse ziel in leven denkt te kunnen houden. Terwijl juist Joodse en Jiddische muziek, de Chanoekaviering, het Jerusalem Quartet, Joodse cabaretiers en kunstenaars ervoor zorgen dat we, samen, vrijuit kunnen ademen in een tijd waarin het antisemitisme om zich heen grijpt en het net om ons heen zich sluit.

‘Bij Bob Vylan was Femke er trouwens als de kippen bij om te vertellen dat hij moest kunnen optreden en nu hoor ik haar dat niet zeggen over Shai Abramson.’

Ik hoor het mijn vriendin als uit de verte zeggen en knik langzaam mijn hoofd.

We zijn stil. Moedeloosheid hangt in de lucht.

Ik bedenk hoe overal in Nederland Joodse artiesten en musici de afgelopen jaren zijn buitengesloten, gecanceld of onder druk gezet: bij het Concertgebouw en Paradiso,

A’dam Toren en festivals zoals IDFA. Joodse namen als Shai Abramson, Yohai Sponder, het Jerusalem Quartet en DJ Skazi laten zien dat dit geen incidenteel probleem is, maar een patroon.

Ik zoek de site op van het Concertgebouw en lees het statement van de directeur voor.

‘Dhr. Simon Reinink : ‘Het nemen van dit besluit was extreem moeilijk. Alleen in zeer uitzonderlijke gevallen maken we een uitzondering op ons belangrijke principe van artistieke vrijheid. Tot ons grote verdriet doet zich nu zo’n uitzondering voor.’

Bijna tegelijk lachen we, ondanks alles, spottend. Ze gaat rechtop zitten.

‘Die man is hartstikke bang, denk je niet? Hij heeft vast angstbeelden voor zo’n pro-pallie protest, dat een muur wordt rood gekalkt, of dat ze deuren dichtlijmen, het mooie rode pluche besmeuren of met geblindeerd gekrijs hun voorstellingen verstoren.’

Ze hapt naar adem. ‘En het personeel, misschien zijn die wel allemaal anti-Israël…’

Nadenkend schudt ze haar hoofd. ‘Er zitten allemaal Joden in die commissie om dat Joodse leven in stand te houden. Hoe zullen die erin staan? Ik zou niet kunnen samenwerken met iemand die akkoord gaat met het annuleren van de Chanoekaviering, ik hoop echt dat Jet haar ontslag neemt als voorzitter van die Joodse club. Je moet er toch niet aan denken dat zo iemand voor ons zal gaan bepalen hoe ons Joodse leven er uit moet zien…We zijn aan de goden overgeleverd.’

Ze zwijgt.

We kijken elkaar aan, allebei een beetje geschrokken.

Ik schenk ons nog maar een kop thee in.

Dit gesprek kent voorlopig geen einde.

Ondertussen dacht ik na over dat menselijke verlangen ergens bij te horen, we zijn immers sociale wezens. En ook hoe pijnlijk het is dat, ondanks het staakt-het-vuren, zoveel collega’s meeliepen met de rode lijn. En dat zij dit zo gezellig vinden met elkaar en hierover chatten in hun hiervoor bestemde groepsapp waar ik natuurlijk geen deel van uitmaak. Ze namen achteraf niet eens afstand van de racistische en antisemitische leuzen die werden geroepen en schaamden zich niet kapot. Ze liepen er gewoon achteraan.

Als kind nam ik me voor nooit zo’n meeloper te zijn als de mensen in en vlak vóór de Tweede Wereldoorlog die hun buren, vrienden en collega’s verraadden.
Ik verafschuwde de NSB’ers en SS’ers die hadden bijgedragen aan de deportatie en moord op de familie van mijn moeder. Ik wist zeker dat ik, mocht het ooit weer oorlog worden, niet één van hen zou zijn. Ik was immers Joods en zou zonder enige aarzeling het juiste doen, ik wist wat er op het spel stond. Ik zou meteen opstaan tegen antisemitisme en racisme, wat het ook kostte.

Maar vorige week was er die ene situatie waarin dat rotsvaste vertrouwen sterker op de proef werd gesteld dan ooit tevoren.

Ondanks het staakt-het-vuren verschijnen nog steeds emotionele verklaringen over Gaza, vol grootse woorden over genocide, zionisme en mensenrechtenschendingen. In de kern gaat het hier om druk: oproepen vanuit activistische kringen binnen instellingen, organisaties en besturen aan hun achterban en directies, om ‘zich uit te spreken’ en de regering te bewegen alle banden met Israël te verbreken. Zo wordt stap voor stap onder de hele bevolking het bestaansrecht van de Joodse staat ondermijnd, precies het doel waar de BDS-beweging al jaren naartoe werkt.
Overal, in ziekenhuizen, de advocatuur, culturele instellingen, het onderwijs en de GGZ, bij ambtenaren, heerst eenzelfde dwingend moreel klimaat en wie zich niet uitspreekt tegen Israël raakt geïsoleerd. In mijn vriendengroep heeft dit al plaatsgevonden: ik verloor vrienden die ik al heel lang ken en die mij al, of niet openlijk, verweten voorstander te zijn van ‘genocide’.

Op LinkedIn buitelen helaas ook mijn collega’s in de zorg, de useful idiots, over elkaar om hun morele zuiverheid te tonen en wereldkundig te maken.
Ook binnen mijn beroepsverenigingen circuleren oproepen om dergelijke verklaringen te ondertekenen. Tot nu toe heb ik dat weten te vermijden, maar vorige week ging er binnen onze afdeling een uitgebreide, emotioneel geladen oproep rond. Er werd, met naam en toenaam, door activistische collega’s druk op ons uitgeoefend om hiermee akkoord te gaan en deze te ondertekenen. Ik kreeg talloze appjes (zelfs buiten werktijd) om me eraan te herinneren dat dit deze week, binnen 24 uur, even later werden dat er 16, en uiteindelijk diezelfde avond moest gebeuren. Iedereen moest zich ‘uitspreken.’

Ik wist meteen dat ik dat niet zou doen en ook dat ik waarschijnlijk de enige zou zijn.
Ik voelde me bang en had het gevoel in een vacuüm terecht te zijn gekomen. Omdat ik een andere keuze zou gaan maken dan veel anderen besefte ik dat ik er weer alleen voor stond en aarzelde ik om mijn stem te laten horen. Tegen beter weten in zocht ik nog naar smoezen zodat ik onder alles uit kon komen, zoals het bijvoorbeeld te negeren.

Drie dagen had ik buikpijn voordat ik hen liet weten dat ik niet akkoord was en dat mijn naam er niet onder kwam te staan. Ik voegde eraan toe dat politieke verklaringen niet thuishoren op onze werkvloer. Nadat ik mijn bericht zeker wel vier keer had gecontroleerd drukte ik op de verzendknop. Meteen daarna was ik opgelucht.
Uiteindelijk bleek ik inderdaad de enige in een groep van zesentwintig die niet ondertekende.

Enkele doorgewinterde collega’s vertelden me later in vertrouwen dat ze zich geïntimideerd hadden gevoeld en ‘toch maar’ hadden getekend. Geen van hen sprak over de inhoud van de verklaring: het ging hen niet over Israël maar alleen over hun eigen angst. Ze waren bang om buiten de groep te vallen, om niet meer mee te tellen, hun positie in de groep kwijt te raken. Dat was voor hen de reden te ondertekenen. Israël deed er helemaal niet toe.

Wat een desillusie was het om, ook door mij gewaardeerde, collega’s zo overstag te zien gaan. Sommigen tekenden met tegenzin, anderen uit overtuiging, maar allemaal deden ze eraan mee. Een van hen bekende later dat ze eigenlijk hetzelfde had willen doen als ik, maar had getekend ‘omdat iedereen het deed.’ Enkelen vonden de oproep zelfs niet radicaal genoeg, ze hadden nog meer activisme verwacht en uitten zich teleurgesteld.

Ik dacht altijd dat ik precies wist wie de meelopers waren, en zouden worden, als het er ooit weer op aankwam. Nu weet ik dat ik me hierin schromelijk heb vergist.
Er zijn er véél meer dan ik dacht. Bijna iedereen loopt achter elkaar aan.

En alhoewel ik er vroeger al zo veel over had gelezen, want hoe kon de Tweede Wereldoorlog toch ontstaan en waarom waren er zo veel meelopers en verraders, heeft dit me toch verbaasd.
Het blijken inderdaad geen monsters te zijn die de loop van de geschiedenis bepalen, maar vaak gewone mensen. Mensen die niet durven af te wijken, of alleen maar ergens bij willen horen, en zo stap voor stap in een groep de morele grens verschuiven.

En wat heb ik zelf lang geaarzeld voordat ik eindelijk mijn stem kon laten horen, ik blijk nu toch beduidend minder heldhaftig dan ik me vroeger had voorgesteld.
Ik weet nu alleen wel hoe verlammend angst kan zijn, en hoeveel twijfel en angst je soms moet overwinnen om je morele kompas zuiver te houden en durven af te wijken.

Mijn nieuwe jas was echter snel gekocht.
Hij moest alleen niet rood zijn.

Er was verder niemand anders dan onze kleine familie voor nummer 65.

Zoals te doen gebruikelijk waren aan de omringende bewoners brieven gestuurd met een uitnodiging voor de ceremonie. Dat niemand uit de straat ons opwachtte, of kwam aanlopen, vervulde me met teleurstelling en een gevoel van verlatenheid, wat daarna veranderde in bitter besef.
Zo was het dus geweest voor mijn moeder en mijn oom, in de oorlog.
Ze werden gewoon door Jan en alleman, ook hun buren en medebewoners, aan hun lot overgelaten.

Mijn oom was opvallend feestelijk gekleed. De sfeer in onze kleine familie was, in tegenstelling tot de weken ervoor, ontspannen en zelfs een beetje uitgelaten.

Eindelijk was het nu zo ver. We bewonderden het indrukwekkende herenhuis van de buitenkant en probeerden tevergeefs op de benedenverdieping naar binnen te gluren.

Toen de ceremonie uiteindelijk startte werd deze vrijwel meteen verstoord door het geluid van naderende rolkoffers van twee toeristen. Deze hielden de blik strak gericht op de voordeur van nummer 65, waarbij een van hen nog even checkte of dat wel het juiste adres was. We lieten hen maar even voorgaan. Ze visten de huissleutel met een code uit het kluisje dat daar hing, openden de deur en heel even kregen we een glimp te zien van de prachtige hal.

De deur sloot zich meteen achter hen en we hervatten de ceremonie totdat enkele minuten later een vrouw van enkele huizen verder zich verward in onze kring mengde en vroeg naar de familie Cohen. Niet begrijpend keken we haar aan, niet alle Joden heten Cohen, tegelijk kwam er een man naar buiten uit ‘ons’ huis op nummer 65. Hij overzag de situatie meteen en legde uit dat deze mevrouw nogal in de war was, iets met haar geheugen, en leidde haar weg. Daarna voegde hij zich stilletjes bij ons.

We hervatten de ceremonie, stonden in een halve cirkel om de stenen en luisterden, keken.

Het moment dat de stenen erin werden gelegd was indrukwekkend, alsof de mensen die vermoord en ‘verdwenen’ waren, opgegaan in de lucht van de verbrandingsovens in Auschwitz, definitief waren teruggekeerd.

Hier kwamen ze vandaan.

Mijn oom keek toe, deelde een tekst uit en las die luidkeels voor. Hij is wat doof, een gevoelig punt voor hem wat hij stelselmatig nijdig ontkent.

Eigenlijk was de ceremonie toen wel afgelopen maar de man die zich bij ons groepje had gevoegd bleek de huidige bewoner van nummer 65. Hij vertelde ons die ochtend klaar te hebben gezeten met een koffietafel.

De gemeente had hem een ander tijdstip doorgegeven van de ceremonie.

Hij was aangeslagen over de plaatsing van de Stolpersteine voor zijn huis. Hij bood mijn oom aan binnen te mogen kijken, en leidde hem daar gastvrij rond. Het huis bleek lang in het bezit te zijn gebleven van nazaten van het echtpaar dat daar was gaan wonen toen de moeder van mijn oom, mijn oma, was weggehaald door de Duitsers.

Tientallen jaren lang hadden ze na de oorlog lucratief de verschillende verdiepingen verhuurd.

De huidige bewoner bleek ook Joods te zijn, maar zijn familie was gespaard gebleven van vervolging omdat ze tijdens de Tweede Wereldoorlog in een ander werelddeel woonden.

Terwijl hij mijn oom rondleidde, merkte ik hoe er iets in mij veranderde.

Tot dan toe had ik me onbewust vereenzelvigd met mijn moeder en mijn oom, over hun woede naar de buren die mijn oom en mijn moeder in de steek hadden gelaten, over de mensen die wegkeken en zelfs hun huis inpikten.

Maar deze man had hier helemaal niets mee te maken.

Hij is iemand van nu, die geraakt was, die de voordeur opendeed en mijn oom hartelijk uitnodigde. Hij had werkelijk helemaal niets van doen met het verleden dat ik in hem zag.

Ik keek naar mijn oom die met een glimlach naast hem stond, hij leek op zijn gemak.

Eigenlijk vond ik dat het meest bijzonder die dag: dat het verleden zich even liet aanraken door iets van het heden en dat er toen iets werd gecorrigeerd. Dat de Stolpersteine niet alleen herinneren aan wie er was weggehaald en vermoord, maar ook aan wie nu leeft, en bereid is hierbij stil te staan.

En ik schaamde me, dat ik de verlorenheid en de eenzaamheid van de kinderen van toen op hem had willen wreken.

Toen we uiteindelijk de straat weer uitliepen viel me op dat deze niet meer verlaten leek en lichter was geworden.